"Enter"a basıp içeriğe geçin

Çingeneler kimdir

Çingeneler, aslen Kuzey Hindistan kökenli olup günümüzde ağırlıklı olarak Avrupa’da yaşayan göçebe bir halk.[34] Türkçede Romansözcüğü de sıklıkla Çingene anlamında kullanılır.[35][36] Hindistan’ın Pencap-Sind (Pakistan, Karaçi) nehir havzası boyunca Pakistanve Afganistan’ın da içinde bulunduğu bölgelerden MS 420 civarında İran ve Anadolu üzerinden dünyaya yayılmış bir Hint-Avrupa halkıdır.

loading...

Etimoloji

Yunanca τσιγγάνος tsinganos sözcüğünden hareketle çingene olarak Türkçeye geçmiştir. Yunancadaki tsinganos kelimesi bugünkü anlamında ilk kez 1378 yılında kullanılmıştır[36] İngilizcede “çingene” anlamında kullanılan gypsy kelimesinin kökeni, Çingenelerin Kıptî asıllı oldukları şeklindeki yanlış inancın bir sonucu olarak, Kıptî (Mısırlı) kelimesinin Eski Yunanca kökeni olan Αίγυπτος Aigyptos (Mısırülkesi) kelimesine dayanmaktadır. İlginç bir benzerlik olarak, Osmanlı ve Anadolu Türkçesi’nde Çingeneleri tanımlamak için kullanılan diğer bir terim olan Kıpti aynı zamanda Mısır halklarından birisinin adıdır.[37]

Roman kelimesi, Çingenecede Rom “koca” kelimesiyle ilişkilendirilmekte olup Sanskrit Rama (रम) ve Ramaṇa (रमण) aynı anlama gelmektedir.

Yayıldıkları bölgelerde Çingenelere çeşitli isim ve sıfatlar takılmıştır. Sıfatlar daha çok yapılan meslekle ilgili olup özellikle Balkan Yarımadasında gümüşçü, demirci, kalaycı, nalbant, müzisyen, kaşık yapımcısı, madenci terimlerinin yerel dillerde karşılıklarıdır. Aşağıdaki listede ise isimler yer almaktadır:[38]

Türkçede Romanlar, yaşadıkları yöreye bağlı olarak Çingene sözcüğünün versiyonları olan çeşitli isimlerle anılırlar. Bunlardan bazıları şunlardır: Çingen, Cingen, Cıngan, Çingan, Çingân, Cingan ve Cingane. Bunun haricinde kullanılan bazı yöresel isimler şunlardır:

  • Cingen (Muğla) (Çöğmen civârında yaşarlar)
  • Cono (Adana)
  • Cındar (Adıyaman, Malatya, Elâzığ)
  • Roman (İzmir)
  • Şopar, Çerge, Firavun (Doğu Trakya)
  • Cingan (Bolu, Kastamonu, Çankırı, Sinop, Çorum, Afyon, Ankara, Kırşehir, Kırıkkale, Yozgat)
  • Mıtrıp (Van, Diyarbakır)
  • Mutruf (Ardahan)
  • Bala (Ilgın, Konya)
  • Poşa (Erzurum, Artvin, Kars). Anadilleri Ermenice olup Doğu Anadolu’da yaşamaktadırlar.[39]
  • Gurbet, Kurbat (Tunceli, KKTC, Hatay)
  • Kareçi (Birecik, Diyarbakır ve Niğde civârında)
  • Çingit (Amasya, Samsun)
  • Abdal (Dörtyol, Hatay, Kahramanmaraş)
  • Dom (Van, Hakkâri)
  • Aşık – (Diyarbakır)
  • Kıpti
  • Orom (Zonguldak, Bartın)
  • Ole (Kıbrıs)

Diğer diller

  • Athingani, Atzinganoi (Yunanca)
  • Bohémien (Fransızca; bilhassa Bohemya’dan gelen mânasında)
  • Cadegipti, Cingali, Cinguli, Zingari, Zingaro, Zingarelle (İtalyanca); Verdi eserlerinde Çingenelere değinmiştir, La Traviata’da bir Çingeneler korosu bölümü vardır.
  • Cascarots (Baskça)
  • Cigan (Slav dilleri)
  • Cigány, Ciganyok, Pharaones “Firavun’un halkı” (Macarca)
  • Cikán (Çekçe)
  • Cyganie (Lehçe)
  • Giofog (Galce]
  • Gipcyan, Gipson, Gypsy (İngilizce)
  • Gitan, Manouches, Tzigane, Saracens “Araplar” (Fransa)
  • Gitano (İspanyolca)
  • Luri, Luli (Farsça)
  • Cigan, Mangal, Rom (Bulgarca)
  • Qaraçı (Azerice)
  • Dom,Qeraçî, Cîngan, Mitrib[40] (Kürtçe)
  • Nuri (Mısır, Suriye, Filistin)
  • Ţigan (Rumence)
  • Cǎgan (цыган) (Rusça)
  • Zigüner (İsviçre Almancası)
  • Zigeuner (almanca)
  • Zigenare (İsveççe)
  • Zigeuner, Sinti (Almanca; Belçika ve Hollanda dâhil))

Tarihçe

Çingenelerin vatanlarını neden terk etmek zorunda kaldıkları bugün bile yanıtsız kalmaktaysa da tarihçiler üç görüş üzerinde durmaktadır:

  • Gazneli Mahmut’un Sindh ve Penjap’ı işgali sırasında 500.000 Hint’i esir aldığı bilinmekte olup Hindistan’ı fetheden Müslümanların, Romanları köle olarak alıp ülkelerine götürülmesi en yaygın teoridir.
  • En düşük kast olduğu sanılan Çingenelerin, Müslüman fatihlere karşı paralı asker olarak kullanılmış olabilirler ki, yenilginin ardından göç etmek zorunda kalmış olabilirler.[41]
  • Firdevsi’nin Şehnamesi’ne göre MS 420 yılında vatanlarını (Hindistan, Karaçi) terk edip dünyaya yayılan 12.000 kişilik Luri halkı, eğer Çingeneler ise dünyaya yayılmalarının Hindistan’ın işgali ile ilişkisi olamaz.[41]

İlk kez 1051’te İstanbul’da, 1068’te de Edirne’de nüfus kayıtlarına geçirildiler. Aynı tarihlerde, Avrupa’nın birçok ülkesinde gezgin çalgıcı ve falcılardan oluşan bazı göçebe toplulukların kayıtlarına rastlanır. Günümüzde Çingeneler dünyanın dört bir yanına dağılmış olarak yaşarlar. Büyük bölümü Avrupa’nın güney kesiminde toplanmıştır. 19. yüzyılın sonlarına doğru Kuzey Amerika’ya da göç etmişlerdir. Çingeneler yaşadıkları her ülkede değişik adlarla anılırlar.

Çingeneler, dünyanın en renkli göçebe topluluklarından biridir. Türkiye’de yoğun olarak yaşadıkları yerlerin başında özellikle Adana (Cono aşireti) olmak üzere, Çanakkale, Edirne, Kırklareli, Tekirdağ, Düzce, İstanbul ve İzmir gelir.

Çingenelerin büyük bölümü gelenek, göreneklerini ve topluluklarının yönetim biçimlerini korumuştur. İlk olarak 19. yüzyılda Avrupa’da, sayıları 10-100 aile arasında değişen Çingene toplulukları şefler seçmeye başladı.

Çingene sözcüğü yerleşik düzeni olmayan göçebe insanları çağrıştırır. Oysa Çingenelerin çok azı günümüzde göçebedir. Bazıları kendi istekleriyle göçebeliği bırakmış, yaşadıkları ülkenin yaşam biçimini benimsemişlerdir. Edirne-Kırklareli yöresinde göçebe olarak yaşayan çingenelere “Çerge” denir. Çergeler genellikle pazarlama (bohçacılık) ve kalaycılık işiyle uğraşırlar. Roman olmayanlarla evlenen Romanlar da vardır.Bazı ülkelerde de yerleşik yaşama zorlanmışlardır.Soykırıma uğramışlardır.

Yarı göçebe, yarı yerleşik bir topluluğun sayımının yapılması güç olduğu için Çingenelerin kesin nüfusu bilinmemektedir.

Nisan 1971’de, Çingenelerin sorunlarını tartışmak üzere Londra yakınlarında ilk Uluslararası Roman Kongresi toplanmış olup bu kongreye atfen, 1990’dan itibaren 8 Nisan Dünya Romanlar Günü olarak kutlanmaktadır

Gruplar

Yayıldıkları coğrafyaya göre Çingene halkı göçebe zanaatçılar olarak tek başlık altında toplanabilir. Bununla birlikte tarih boyunca üç ana kola bölünmüşlerdir.[42]

  • 1. Kalderaşlar
    • a. Lovariler
    • b. Boyhalar
    • c. Luriler
    • d. Çurariler
  • 2. Gitanolar
  • 3. Manuşlar
    • a. Valsikanlar
    • b. Pimontesiler
    • c. Gaygikanlar

Coğrafi dağılım

Bulgaristan’ın Sliven kentinde Romanlar

Osmanlı’da Çingeneler

Osmanlı İmparatorluğu’nda da Rumeli topraklarında yaşayan Çingeneler ayrı yönetim sayılmışlardı. Kırklareli merkez var sayılarak, (Vize sancak beyinden bağımsız ve ancak gene Vize’de oturmakta olan) Yörük ve Tatarlarından sorumlu bir paşaya bağlanıp “Çingene Sancağı” olarak adlandırılan bu yönetim biriminde, Romanların yönetsel, mali ve askeri işleri düzenlenirdi. Osmanlı Çingeneleri Müslüman olmalarına rağmen, cinayet, vatana ihanet gibi davalarda mahkûm oldukları takdirde, Müslümanlar gibi asılarak değil, gayrimüslimler gibi kafaları kesilerek cezalandırılırdı.[43]

loading...

Yaşam tarzları

Eski göçebe yaşamlarına uygun işler yaparlardı. Kadınlar falcılık yapar, bohçacılık yapar, dilenir ya da dans ederdi. Erkekler ise çalgı çalar, kap kacak lehimciliği, kalaycılık, hayvan ticareti, hayvan eğiticiliği gibi işlerle uğraşırlardı. Geçmişte atlarla çekilen arabalarla yapılan göçlerde artık kamyon ya da karavanlar kullanılmaktadır.

Eski uğraşlarının yerini ise, meyve toplama, asfalt dökme, kullanılmış araba ticareti, sirklerde hayvan bakıcılığı ya da eğiticiliği, hurda maden ve antika eşya alım satımı gibi işler almış olmakla birlikte özellikle Türkiye de ve diğer birçok dünya ülkesinde yerleşik hayata geçmiş olanlar diğer meslek dallarıyla ilgilenmiş olup başka türlü mesleklerde edinmişlerdir. Bazı ünlü İspanyol gitaristler ve flamenko dansçıları Çingene ya da yarı Çingenedirler. Çingenecenin yazılı bir dil olmayışı yüzünden edebiyat yapıtları bilinmemektedir.

Ayrımcılık

Çingenelerin göçebe yaşam tarzı yerleşik toplumlarınkinden çok farklıdır. Bu yüzden çoğu zaman, yerel halk tarafından hırsızlık, büyücülük, çocuk kaçırma gibi eylemlerle suçlanmışlardır.

1554’te İngiltere’de Çingene olduğu söylenen herhangi bir kişinin asılması işten bile değildi. Hemen hemen hiçbir yerde istenmeyen Çingeneler, birçok ülkeden sürülmelerine karşın, bir süre sonra bu ülkelere geri dönmeyi başarırlardı.

Günümüzde de Çingeneler yaşadıkları bütün ülkelerde ayrımcılığa tabi tutulmaktadır. Bu yüzden de birçok ünlü, Çingene kimliğini gizlemek durumunda kalmıştır.

Holokost

II. Dünya Savaşı’nda Yahudiler gibi Romanlar da Almanlar tarafından büyük bir kıyıma uğratıldılar. 200.000-800.000 arasında Roman çoluk çocuk aşağı ırktan oldukları gerekçesiyle Macaristan, Polonya ve Çekoslovakya’daki Nazi kamplarında yok edilmiş ve bu katliam Roman halkı tarafından “Porajmos” (parçalanmak) olarak adlandırılmıştı.

Kaynakça

  1. ^ Center for Documentation and Information on Minorities in Europe – Southeast Europe, ‘MINORITIES IN SOUTHEAST EUROPE: Roma of Albania’, 2000. (Word dosyası)
  2. ^ Druzhemira Tchileva, Emerging Romani Voices from Latin America, European Roma Rights Centre
  3. ^ Jorge M. Fernandez Bernal. The Rom of the Americas (“Argentina”)
  4. ^ Resmî data: 678.000
    800.000 – 1.000.000 Jorge M. Fernandez Bernal, The Rom of the Americas (Brezilya bölümünde)
  5. ^ 2011 resmî nüfus sayımına göre 325,343 (3. sayfa (ingilizce)).
  6. ^ 1992 nüfus sayımında 313.000 kendi ilanıyla Roman (Elena Marushiakova and Vesselin Nüfusov, The Gypsies of Bulgaria: Problems of the Multicultural Museum Exhibition, 1995. Patrin Web Journal). Marushiakova ve Nüfusov, “The Roma in Bulgaria”, Sofia. 1993. kitabına göre, Roman kimliğini benimseyen kişi sayısı 194.000 
loading...