"Enter"a basıp içeriğe geçin

Kürtçe Dersler-3 – (Kürtçede İsim – Navdêr)

1
DERS 3 – WANE 3
Birinci bölüm – Beşa yekem
İsim – Navdêr
Canlı-cansız, soyut-somut tüm varlık, kavram ve olayları karşılayan sözcüklere isim/ad denir. Sıfat, zarf, zamir gibi sözcük gurupları isim soylu sözcükler olarak kabul edilir.
Canlı –cansız, soyut-somut bütün varlıkları ve kavramları karşılayan, onları ifade etmemizi sağlayan sözcüklere Kürtçe Navdêr ‘isim/ad’ denir.

loading...

Kavramları, varlıkları tanıyabilmemiz, tanıtabilmemiz ve onları birbirlerinden ayırabilmemiz için verdiğimiz her bir “ismin” çeşitli özelliklerinden dolayı aşağıdaki gibi incelenmesi mümkündür.
Kürtçe de isimler beş ayrı kategoride sınıflandırılır:
1 Gorî çawaniya heyberan Varlıkların niteliklerine göre 2 Gorî tewrê dayînê Verilişlerine göre 3 Gorî tewrê peyvan Sözcük yapısına göre 4 Gorî tewrê mêjerê Sayılarına göre 5 Gorî tewrê zayendê Cinslerin göre

1 – Nîteliklerine göre İsimler – Gorî çawaniya heyînan
Bir ismin nasıl olduğunu belirten, onu yapısal olarak başka isimlerden ayıran özellikte olan isimlere Niteliğine göre isimler denir.
Niteliklerine göre isimler ikiye ayrılır:
a. Somut İsimler – Navên şênber
b. Soyut İsimler – Navên razber
Somut isimler – Navên şênber
Elle tutup gözle gördüğümüz, koklayıp tadabildiğimiz, dokunup duyabildiğimiz varlıkların isimlerine somut isimler denir.
Örneğin: Bazı somut isimler – Hin navên Şênber şûşe: şişe hesin: demit desmal: mendil berf: kar dar: ağaç kevir: taş mirov: insan’ baran: yağmur

2
bîn: koku av: su derî: kapı kâğıt: kaxez deng: ses dû: duman gul: gül çem: nehir dest el diwae: duvar nig: ayak cil: çûl
b- Soyut İsimler – Navên razber
Elle tutmayıp görmediğimiz, koklamayıp, tadamadığımız, dokunmayıp duymadığımız varlıklara soyut varlıkların adına soyut isimler denir.
Bazı soyut isimler – Hin navên razber evîn: aşk bîranî:özlem guneh: günah xerabî: kötülük kovan: keder xem: kaygı dad: adelet başî: iyilik wêrekî: cesaret jîr: akıllı hêvî: umut bawerî: güven tirs: korku êş: acı xewn: rüya xewneroj: hayal rêzdarî: saygı hurmet: hürmek bext: şans hêrs: öfke vs vs vs vs
Soyut ve somut isimlerin varlığı basit ve düz cümlelerde kolay anlaşılır. Oysa
Bundan dolayı onların cümle içindeki anlamlarına bakmak gerekir. Çünkü somut bir isim cümle içerisinde soyut anlamda kullanılabilir. Aynı yöntem tersi durum-larda da olabilir.
Somut isimden soyut isme dönüşüm:
Ji ber ku sibehê pê de di vê germê de ez bi tênê xebitîm pir westiyam.
Sabahtan beri bu sıcakta yanlız başıma çalıştığım için çok yoruldum.
Yukardaki cümle somut isimlerden oluşmuştur. Germ: sıcak sözcüğü dokunma duygusuyla algılandığı için cümlede somut anlamıyla kullanılmıştır. Aynı sözcüğü soyutlaştırmak mümkündür:
Min baş dizanbû, ku tu yê bi vê germahiyê bibî xayî gelek dost û hevalan.
Ben iyi biliyordum ki, sen bu sıcaklıkla çok sayıda dost ve arkadaş sahibi olacaksın.
Bu cümlede sıcak olan şey her hangi bir nesnenin sıcaklığı değildir. Cana yakınlığı ve heyecanı ifade ediyor.

3
Soyut isimden somut isime dönüşüm:
“Tu bo çi dinalî? “Neden inlersin? Wek evîneke baskşkestî Kanadı kırık bir aşk gibi Dikarî hilperî bilindciyan uçabilirmisin yükseklere Ta ku kew gozala xwe bibînî.” Ta ki kınalı kekliğini görene dek”
Evîn ‘aşk’ soyut bir isimdir; evîneke baskşkestî ‘kanadı kırık aşk’ deyimiyle anlam değiştirmiş ve kuşa benzetilmiştir. Böylece ‘aşk’ sözcüğü soyut isimlilikten somut isme dönüşmüş oldu.
2) Verilişlerine göre isimler – Bi goreyî navkirinê
Bu isimler ikiye ayrılırlar:
Özel isim – Navdêrên serenav
Cins isim – Navdêrên hevenav
Özel isimler – Navdêrên serenav:
Tek olan diğer varlıklar içinde tam bir benzeri bulunmayan varlıklara verilen isimlere özel isim denir. Cümle içerisinde bu isimler kullanıldığı zaman ilk harfi büyük yazılır.
Örneğin:
Kurdistan, Almanya, Tirkiye, Mezopotamya, Çiyayê Agirî, Deşta Heranê, Ehmed, Hans, Georghe, Memed, Bêrîtan, Firat, Dicle, Aras, Dêrsim û hwd.
Şaredariya Amedê ya Mezin, Zanîngeha Dîcleyê, Komela Çanda Kurd, Saziya Ziman û Çandê, Enstîtuya Kurdî ya li Almanya, Yekîtiya Navnetewî û hwd.
Okyanûsa Mezin a Hîndê, Derya Spî, Gola Wanê, Amed, Düseldorf, Bûkrêş, Moskova, Tel Avîv, Şam hwd.
Cins isimler – Hevenav:
Aynı cinsten bir çok varlığın ortak olan ismine “cins” isim denir. Bu isimlerin varlıkları tek nesne ile sınırlı değildir.
Cins isimlerde kelime ile nesne arasında herkes tarafından bilinen gerçek bir bağlantı vardırç Örneğin “demir” dendiğinde bir maden ismi olduğu herkes tarafından bilinir.

4
Cins isimler de kendi aralarında somut ve soyut olmak üzere ikiye ayrılır.
Somut cins isimler – Navên şênber kaxez: kağıt’ pênûs : kalem şûşe: şişe mîh: koyun kûçik: köpek kevir: taş ajal: hayvan derya: deniz çiya: dağ zinar: kaya dar: ağaç çav: göz dest: el hesin: demir gul: gül vs. vs. vs.
Soyut cins isimler – Navên Razber
zelalî ‘netlik’, mafdarî ‘haklılık’, ‘azadî ‘özgürlük’, hezkarî ‘sevgi’, evin ‘aşk’, rûnermî ‘mülayim’, hîsdarî ‘duygusallık’, wêrekî ‘cesaret’, tirs ‘korku’, çarenivîs ‘kader’, bawerî ‘inanç’, helwest ‘tavır’, viyan ‘irade’, xiyal ‘hayal’, dem ‘zaman’ vs.
Gurupsal isimler-Komenav
Bu tür isimler bir, grup veya daha büyük toplulukları ifade ederler. Her ne kadar çok sayıda canlı vaya cansız şeyleri ifade etseler de tekil özelliklere sahiptirler.
Örneğin:
Artêş ‘ordu’, gel ‘halk’, netew ‘ulus’, şênî ‘ahali’, qûç ‘taş yığını’, gelhe ‘yığın’, lod ‘ot yığını’ vs.
Yapılarına göre isimler:
İsimler yapılarına göre üç kısıma ayrılırlar:
a) Basit yapılı isimler
b) Türemiş yapılı isimler
c) Bileşik yapılı isimler
a. Basit yapılı isim – Navdêrên Xwerû
Herhangi bir yapım eki almamış, başka bir isimle birleşmemiş kök halindeki isimlere basit isimler denir. Bu tür yalın isimlerden farklı kategoride isim ve kelimeler elde edilir.

Örneğin:
5
Mirov ‘insan’, ajal ‘hayvan’, sî ‘gölge’, dar ‘ağaç’, gul ‘gül’, çiya ‘dağ’, deşt ‘ova’, yek ‘bir’, dudu ‘iki’, sor ‘kırmızı’ vs.
b. Türemiş isimler – Navdêrên pêkhatî:
İsimlerden, fiil kökleri ve sıfatlardan oluşan isimlerdir. Sonlarına aldıkları yapım ekleri sayesinde oluşurlar.

Örneğin:
Mirovahî ‘insanlık’, ajalvanî ‘hayvancılık’, sîvan ‘gölgelik’, daristan ‘orman’, çiyayî ‘dağlı’, deştî ‘ovalı’, yekîtî ‘birlik’, dudilî ‘ikircikli’, sorik ‘kızamık’, xwerek ‘yemek’, bedewî ‘güzellik’, zanistî ‘bilimsel’ şivan ‘çoban’, gavan’sığırtmaç’ , neçîrvan ‘avcı’, aşvan ‘değirmenci’, hesinkar ‘demirci’, cotkar ‘çiftçi’, serkar ‘mesul’, dukandar ‘dükkancı’, bazirgan ‘tüccar’, bivir ‘balta’, tevir ‘kazma’ vs.
c. Bileşik isimler – Navdêrên hevedudanî
Birden fazla kelimelerin bileşiminde ortaya çıkan isimlere denir. Ek almadan oluştukları için, şekil bakımdan yeni bir varlığın ifade edilmesini sağlarlar.
Bu tür isimler tam olarak kalıplaştıkları için, tek bir kelime olarak kullanılırlar.

Örneğin:
Mar+masî→marmasî ‘yılan balığı’, tîre+mar → tîremar ‘oklu yılan’
Bokeberan ‘güçlü koç, yiğit’, mange ‘inek’, Nêremê ‘lezbiyen’, serjinik ‘homoseksüel’, mafxwur ‘hak yiyen’, kedxwar ‘sömürücü’, bêbext ‘bahtsız’, bêdbext ‘talihsiz’
Nelbend ‘nalbant’, solbend ‘ayakkabı tamircisi’, serleşker ‘kumandan’, fermandar ‘kumandan’, serbaz ‘asker’, mamoste ‘öğretmen’ rêvebir ‘yönetici’, pismam ‘amcaoğlu’, dotmam’ ‘dayıoğlu’ vs.
Yekşem ‘pazar’, duşem ‘pazartesi’, sêşem ‘salı’, çarşem ‘çarşamba’, pêncşem ‘perşembe’, Sersal ‘Yılbaşı’, demsal ‘mevsim’, Newroz ‘Newroz Bayramı’,
Serbederî ‘derederlik’, bêhntengî ‘tahammülsüzlük’, çavtengî ‘cimrilik’, çavnebarî ‘çekememezlik’, zikzerî ‘art niyetlilik’,
Hevseng ‘dengeli’, hevhatî ‘barışık’, hevketî ‘kırık, dökük’, tevlîhev ‘karışık’, hevhatin ‘barışma, anlaşma’ vs.
Xwalîdank ‘tuzluk’, guldank ‘vazo’, xwêdank ‘tuzluk’, bîberdank ‘biberlik’, lîmondank ‘limonluk’, qeşadank ‘buzluk’ vs.

 

loading...