"Enter"a basıp içeriğe geçin

Kürtçe Dersler-4 (Cinslerine göre isimler)

DERS 4
Amadekar: Ekoyê Cemîl

loading...

4. Cinslerine göre isimler
Kürtçede isimler eril, dişi ve mobil olmak üzere üçe ayrılırlar.
Eril İsimler – Navdêrên nêrza:
Kürtçe’de bütün erkek canlıların özel ve cins isimleri erildir.
Örneğin:
– Azad, Mehmed, Şemseddin, bav, kur, mam, xal, pismam, ga, boxe, dîk, bira û hwd.
– Yek ‘bir’ hariç bütün sayı isimleri erildir.
– Renklerin ismi erildir.
– Hirî ‘yün’, liva ‘yapağı’, hêk ‘yumurta’, Lor ‘lor peyniri’, toraq ‘çökelek’ dışında bütün hayvansal ürünler erildir.

– Cîwa ‘civa’ dışındaki bütün metal ve mineral isimleri erildir.
– Şemamok ‘küçük bir cins kavun’, karok/kivark ‘mantar’ isimleri hariç bütün bostan ürünleri erildir.
İsimlerin bükümü sayesinde eril cins belirlemesi:
-î ve –ê sonekleri alır.
Vî qantirî bigre û girêde.
Bu kantrı yakala ve bağla.
Deriyê malê veke.
Evin kapısını aç.
Vî hesinî bitewîne.
Bu demiri bük.
Dîkê gerze bangdike.
Gerze horoz ötüyor.
Rûnê niwîşk pir xwaş e.
Tereyağı çok hoştur.
Şîrê miyan çewir e.
Koyun yoğurdu yağlıdır.

Dişil İsimler – Navdêrên mêza:
– Bütün dişi canlıların özel ve cins isimleri dişildir.
– Kon ‘çadır’, xanî ‘ev’, axur ‘ahır’ dışında kalan bütün barınak, bina ve ibadet yerleri.
– Bütün ulaştırma araçları (canlı olanlar hariç) dişildir.
– Ezman ‘gökyüzü’, ewr ‘bulut’ ve ba ‘rüzgar’ dışında bütün uzay cisimleri ve atmosfer olayları.
– Garis ‘mısır’, genim ‘buğday’, ceh ‘arpa’ dışında var olan bütün meyve, sebze ve hubudat isimleri.
– Yerleşkelerin özel adları.
– Gund ‘köy’, bajar ‘şehir’, welat ‘ülke’, erd ‘toprak’, zevî ‘tarla’, çiya ‘dağ’, zozan ‘yayla’, çem ‘nehir’ delav ‘körfez’ dışında kalan bütün toponomik ve yerleşkelerin cins isimleri.
– Werdek/miravî ‘ördek’, qaz ‘kaz’, elok ‘hindi’, pisîk ‘kedi’, kûçik ‘köpek’, ker ‘eşek’, hêstir ‘katır’, deve ‘deve’, kevok ‘güvercin’ dışındaki bütün evcil hayvanların dişileri.
– Müzik aletleri ve büro malzemeleri.
– Sıfatlardan türetilen isimler.

Örneğin:
Ciwanî ‘gençlik’, bedewî ‘güzellik’, delalî ‘azizlik’, zerayî ‘sarılık’ vs.
– Fiillerin mastar hallerinin eylem isimleri olarak kullandıkları durumlarda.
Örneğin:
Hatina wî baş bû
Onun gelişi iyi oldu.
Xwandina vê pirtûkê pêwîst e.
Bu kitabı okumak gerekir
Nivisandina nameyeke dirêj
Uzun bir mektubun yazılışı
Çêkirina vê wisa ye.
Bunun yapılışı şöyledir.
– Yıl, ay ve gün isimleri ile günün vakitlerine verilen isimler.
– Metaller dışındaki inorganik maddeler.

Örneğin:
Rejî ‘kömür’, kils ‘kireç’, kukurt ‘kükürt’, çimento, soda vs.
– Batılı dillerden Kürtçeye geçip te eril eşanlamlısı olmayan isimler.
Örneğin:
Hidrojen, radyo, makine, konferans, kongre vs
İsimlerin bükümü sayesinde dişi cins belirlemesi:
-a soneki alır
Örneğin:
Sala par ez hatibûm li vir.
Geçen yıl buraya gelmiştim.
Diya Sosinê jineke hêja ye.
Sosın’ın annesi değerli bir kadındır.
Xwarina me ya îro tirşik e.
Bugünkü yemeğimiz türlüdür.
Navê xwîşka min Sosin e.
Bacımın ismi Sosın’dır.
Rengê qelema te reş e.
Kaleminin rengi siyahtır.
Bûka we pir bedew e.
Geliniz çok güzeldir.
Newaya ve stranê ev e.
Bu şarkının makamı budur.
Wey gula zer, gula sor .
Vay sarı gül, kırmızı gül.

Mobil isimler – Navên mobîl1
Duruma göre hem eril hem de dişil özelliklere sahip olan canlı varlıklara ait isimlere mobil isimler denilir. Bu tür isimler yalın haldeyken nötr özelliklere sahiptirler. Ancak çekim, büküm, ya da tamlamalarda ilgili oldukları varlıklara göre eril veya dişil hale dönüşürler.

Örneğin:
– Bazı evcil hayvan isimleri mobildir: Mobil isimler Erile dönüşüm Dişile dönüşüm Kürtçe Türkçe ker eşek kerê …: … erkek eşeği’ kera …: … dişi eşeği’ hêstir katır hêstirê …: … erkek hêstira …: …dişi
1 Şimdiye kadar Kürtçe üzerinde çalışma yürüten yazar veya araştırmacılar bu isimleri ya doğrudan eril ve dişil kaegorisinde ya da nötür isimler olarak değerlendirmişler. Ama onların canlının cinsiyetine göre dönüşüme uğramaları bu her iki tezin de yetersiz kalmasına neden olmaktadır. Bu yüzden biz bunları “mobil isimler” olarak adlandırdık. Kürtçe dışında bir çok dilde benzer durumlar söz konusudur ve bu tür isimler için “mobil isimler” deyimi kullanılmaktadır. Yani, “mobil isimler” dil bilimi literatüründe belirlenmiş bir kategoridir.
katırı katır deve deve deveyê …: … erkek devesi deveya …: …dişi devesi pisîk kedi pisîkê …: … erkek kedisi pisîka …: …dişi kedisi kevok güvercin kevokê … kevoka … golik dana golikê … golika … werdek ördek werdekê … werdeka … elok hindi elokê … eloka kuçik köpek kûçikê … kûçika …
Hêstira me wendabû ye.
Dişi katırımız kaybolmuş.
Hêstirê me yê reş qert e.
Siyah erkek katırımız yaşlıdır.

– Evcil olmayan canlıların isimleri mobildir:
Mobil isimler Erile dönüşüm Dişile dönüşüm Kürtçe Türkçe rûvî tilki rûviyê ‘tilkisi’ rûviya ‘tilkisi’ şêr aslan şêrê şêra kêrguşk tavşan kêrgûşkê kêrgûşka masî balık masîyê masiya kew keklîk kewê kewa hirç ayı hirçê hirça mar yılan marê mara teyr kartal teyrê teyra kêzik böcek kêzikê kêzika kevjal yengeç kevjalê kevjala beq kurmağa beqê beqa
– Bütün canlı varlıların yavrularına ait isimler mobildir:
Mobil isimler Erile dönüşüm Dişile dönüşüm Kürtçe Türkçe zarok çocuk zarokê … zaroka … piçûk küçük piçûkê … piçûka … pitik bebek pitikê … pitika … gede çocuk gedeyê … gedeya … golik buzağı golikê … golika … canî tay caniyê … caniya … berx kuzu berxê … berxa … karik oğlak karikê … karika … dehşik sıpa dehşikê … dehşika … cûcik civciv cûcikê … cûcika … kudik ayıcık kudikê… kudika … cewrik enik cewrikê … cewrika …
Pitikê min şirine e.
Erkek bebeğim tatlıdır.
Pitika te jî bedew e.
Senin kız bebeğin de güzeldir.
piçûk: küçük (küçük pir çocuk söz konusu olduğunda söylenir. Ama bu tür söylemde cinsiyet belirtilmemiştir).
Küçüğün cinsiyetini belirtmek için:
piçûka me
küçüğümüz (dişil)
piçûkê me
küçüğümüz (eril)
Ev piçûka mala me ye.
Bu evimizin küçüğüdür (kızlar için)
Ev piçûkê mala me ye.
Bu evimizin küçüğüdür. (erkek çocuk için)
Vî golikê belek biçêrîne.
Bu alaca danayı otlat. (eril dana için)
Vê golika belek biçêrîne.
Bu alaca danayı otlat. (dişil dana için)
Berxê min!
Kuzum! (eril)
Berxikê min!
Kuzucuğum! (eril)
Berxa min!
Kuzum! (dişil)
Berxika min!
Kuzucuğum! (dişil)

– Erkek ve kadına işaret etmeyen akrabalık, arkadaşlık, yakınlık, meslek ve rütbe isimleri de mobildir:
Mobil isimler Erile dönüşüm Dişile dönüşüm Kürtçe Türkçe heval arkadaş Hevalê … Hevala … hogir yoldaş Hogirê … Hogira … dost dost Dostê … Dosta … yar yar Yarê … Yara … dergistî nişanlı Dergistiyê … Dergistiya … rêber rehber Rêberê … Rêbera … rêbir yolkesici Rêbirê … Rêbira … serok önder Serokê … Seroka … xulam hizmetçi Xulamê … Xulama … mamoste öğretmen Mamosteyê … Mamosteyê … leşker asker Leşkerê … Leşkera … şoreşger devrimci Şoreşgerê … Şoreşgera …
heval: arkadaş (arkadaş deyiminin yalın biçimidir ve cinsiyeti belli değildir).
hevalê min
arkadaşım
(erkek arkadaş için)
hevala min
arkadaşım
(kız/kadın arkadaş için)
Şêrzad hevalê min e.
Şêrzad benim erkek arkadaşımdır.
Nazdar hevala te ye.
Nazdar senin kız arkadaşındır.
Mamoste
öğretmen (yalın hal, cinsiyeti beli değil)
Mamosteyê dîrokê
Tarih öğretmeni (erkek)
Mamosteya bîrkariyê
Matematik öğretmeni (kadın)
Dikkat! Nida/çağrı halinde durum değişir. Hevalo! Arkadaş! (eril için) Hevalê! Arkadaş! (dişil için)
– Birinci, ikinci ve üçüncü tekil şahıs zamirlerinin yalın halleri ile üçüncü tekil şahıs zamirinin yalın halleri mobildir:
Eril Dişil I. tekil yalın ez ‘ben’ ezê … eza … II.tekil yalın tu ‘sen’ tuyê … tuya … III.tekil yalın ew ‘o’ ewê … ewa …

Ezê reben çi bikim!
Ben biçare ne yapayım! (eril için)
Eza belengaz çi dikarim bêjim!
Ben zavallı ne diyebilirim! (dişil)
Tuyê xwelîser!
Seni başına toprak dökülesi! (eril)
Tuya xwelîser!
Seni başına toprak dökülesi! (dişil)
Ewê derbeder
O derbeder (eril)
Ewa tobedar
O tövbedar (dişil)

loading...