"Enter"a basıp içeriğe geçin

Kürtçede Şimdiki Zaman Fiillerin Çekimi Nasıl Yapılır – (Dema Niha)

Dersin başlangıcında belirtmem gereken en önemli durumlardan biri Kürtçede çekim ve yapım eklerinin Türkçeden çok farklı kullanıldığını belirtmektir. Kürtçede ekler baştan, ortadan ve sondan cümlenin yapısına katılabilirler.

loading...

Örnek:

çûn fiili ==> Şimdiki zaman 1. tekil şahıs çekimi ==> diçim ==>

di ==> ön ek; im ==> 1. tekil şahıs çekim eki (sonek)

vexwarin fiili ==> Şimdiki zaman 1. tekil şahıs çekimi ==> vedixwim ==>

di ==> şimdiki zaman ön eki (burada ortaya gelmiş.); im ==> 1. tekil şahıs çekim eki (sonek)

Bir başka belirtmek istediğim bir konu da Kürtçedeki fiiller ve mastar ekleri üzerinedir. Konumuz ilerledikçe emir kipleri üzerinde duracağız. Kürtçede emir kiplerini bilmek fiil çekimlerinde bize ciddi kolaylıklar sağlayacaktır. Çünkü Kürtçede çok sayıda mastar eki var. Bu durum nedeniyle kurala uymayan bağımsız fiiller de çokça var. Bu tür kurala uymayan fiillerin birçoğunu ancak bol miktarda pratik yaparak ve emir kiplerini bilerek öğrenebiliriz. İşin özeti, şimdiden etrafınıza Kürtçe bolca emirler vermeye başlayın.

Bu kısa notlardan sonra şimdi dersimize başlayabiliriz.

Dema Niha (Niha, Nika) (Şimdiki Zaman)

Türkçe’de mastar kökü hem şimdiki zaman, hem de geçmiş zaman köküdür. Örneğin, ‘gitmek’ fiilinin kökü ‘git’dir. ‘mek’ mastar takısıdır. ‘git’ kökü hem şimdiki zaman (gidiyor), hem de geçmiş zaman (gitti) kökü olarak kullanılır.

Kürtçe’de ise durum farklıdır. Kürtçede istisnalar hariç şimdiki zaman kökünü bulmanın bazı kuralları vardır. Kürtçe bilenler emir kipi vasıtasıyla bulabilirler. Kürtçe’yi yeni öğrenenler ise beli kuralları kavramak zorunda.

‘-an, -ûn, -în, -istin, -irin’ ile biten mastarlı (Türkçe’deki ‘ol-mak, yap-mak, gel-mek’ biçiminde kullanılan -mek ve -mak eklerinin kullanıldığı fiiller gibi) fiillerde bu takılar kaldırıldığında şimdiki zaman kökü elde edilir.

Örnek:

çûn ==> ç-ûn ==> Çûn fiilinde ”ûn’ mastar ekini attığımızda geriye ‘ç’ kalır ki Kürtçede çûn fiilinin şimdiki zaman kökü sadece ‘ç’ dir.

Kürtçede de Türkçede olduğu gibi zaman takıları kullanılır. Türkçedeki şimdiki zaman takısı ‘-yor’dur ve fiil kökünden sonra gelir: ‘geli-yor.’

loading...

Kürtçe’dekî şimdiki zaman takısı ‘di’ edatıdır. Bu edat fiilin şimdiki zaman kökünden önce gelir: ‘di-ç’

Fiil çekim esnasında tabii olarak kişi zamirlerinin takılarını da alır.

O zaman ‘di-ç’ fiilimiz, 1. tekil şahıs takısını da alarak ‘di-ç-im’ biçimine dönüşür. (Burada ez kişi zamirinin takısının -im olduğunu anımsayınız.)

Örnek:

– çûn / git fiilini şimdiki zaman kipinde, 1. grup (yalın) kişi zamirlerine uygun olarak çekelim: (çûn ==> mastarı ==> -ûn)

Yekjimar (tekil) Pirjimar (çoğul)

Ez diçim Em diçin

Tu diçî (sen gidiyorsun)
Hûn diçin (siz gidiyorsunuz)
Ew diçe (o gidiyor)
Ew diçin (onlar gidiyorlar)

– xwarin / yemek fiilini şimdiki zaman kipinde, 1. grup (yalın) kişi zamirlerine uygun olarak çekelim: (xwarin ==> mastarı ==> -arin)

Yekjimar (tekil) Pirjimar (çoğul)

Ez dixwim (Ben yiyiyorum)
Em dixwin (Biz yiyiyoruz)

Tu dixwî (Sen yiyiyorsun)
Hûn dixwin (Siz yiyiyorsunuz)
Ew dixwe (O yiyiyor)
Ew dixwin (Onlar yiyiyor)

Pêhînî 1

‘-an, – ûn, -în, -istin, -irin’ ile biten bazı fiillerin şimdiki zaman kökleri aşağıdaki tabloda sıralanmışlar. Bu fiillerin çekimini, yukarıda verilen şimdiki zaman örnek çekimlerine göre yapalım:

xwarin ==> dema niha’de ==> dixwim

Ez dixwim(Ben yiyiyorum)
Tu dixwî (Sen yiyiyorsun)
Ew dixwe (O yiyiyor)
Em dixwin (Biz yiyiyoruz)
Hûn dixwin (Siz yiyiyorsun)
Ew dixwin (Onlar Yiyiyorlar)

dan ==> vermek

……………………………………………………………………………………………………………….

kirîn ==> satın almak

……………………………………………………………………………………………………………….

loading...

birin ==> götürmek

……………………………………………………………………………………………………………….

kolan ==> kazmak

……………………………………………………………………………………………………………….

bûn ==> olmak

……………………………………………………………………………………………………………….

pirsîn ==> sormak

……………………………………………………………………………………………………………….

Pêhînî 2

Bu fiilleri örneğe uygun olarak şimdiki zaman kipinde cümle içinde kullanalım:

xwarin ==> dema niha’de ==> dixwim

Ez nan dixwim(Ben ekmek yiyiyorum)
Ez nanê sêlê dixwim.(Sac ekmeğini yiyiyorum)
Ez sêvên sor dixwim(Ben kırmızı elmaları yiyiyorum)

dan

……………………………………………………………………………………………………………….

kirîn

……………………………………………………………………………………………………………….

birin

……………………………………………………………………………………………………………….

girtin

……………………………………………………………………………………………………………….

kolan

……………………………………………………………………………………………………………….

bûn

……………………………………………………………………………………………………………….

pirsîn

Wateya peyvên Kurdî (Kürtçe sözcüklerin anlamı)

balkêş : dikkat çekici
jimartin : saymak
dijmêre :sayıyor
dalastin /alastin : yalamak
qeşartin : meyve sebze soymak
dergûş : bebek / beşik
çav :göz
çavên xwe : kendi gözlerini
mêş : sinek
parastin : korumak /savunmak / sözüne sahip olmak
nêrîn : bakmak
deketin : çıkmak
seyran : gezi /piknik
goşt : et
biraştin : kızartmak
hedan : dişlik /oyalanma
nayne : getirmiyor
stûn : direk
dev : ağız
rê : yol
devê rê : yol kenarında
jimartin : saymak
ji bêhedaniyan : sıkıntıdan
xew : uyku
di xew re çûn :uykuya dalmak
peya bûn : inmek
hemû : tüm
hêz : güç
bi hemû hêza xwe ve : bütün gücüyle
guvaştin : sıkmak
mil : omuz /kol
bajar /bajêr : şehir
Di nava bajêr de digerin : şehirin içinde dolaşıyoruz
cûda /cuda : ayrı / başka
tiştekî cuda : başka bir şey.
cîhan : dünya

Bu küçük anlatım da yapıları biribirine benzeyen fiiller kulanılmıştır.

Bu fîiler de bir grup teşkil etmektedirler. Biz bunlara dördüncü grup fiiler diyoruz. Bu tür fiilerin de şimdiki zaman kökü bir sisteme dayalı.

Örnek: “parastin”

Bu tür fiillerde “tin” takısı atılır, geriye “paras” kökü kalır. Paras kökünün son hecesindeki “a” büküm kuralına uygun “ê” ile yumuşatılır, “s” harfi de biraz tizleşir. Sonuçta bu kök “parêz” kökü ortaya çıkar.

Bu açıklamaya uygun şimdiki zaman çekimi

Parastin

Ez diparêzim
Tu diparêzî
Ew diparêze
Em diparêzin
Hûn diparêzin
Ew diparêzin.

Pêhînî 1
Mînak:

otobûsê tiştên balkêş.
Di otobûsê de tiştên balkêş hene.

1 –bajêr – dikanên mezin. 2 – dibistan mamosteyên baş jî
2 – mal – meywe û sewze jî 4 – li almanyayê – kurd jî

Pêhînî 2

Mînak

Keçik – dest bira parastin.
Keçik bi destan birayê xwe diparêze.

1 – Dergûş – dest – çavên – parastin. 2 – Lawik – destan – serê – parastin
3 – Mirîşk (tavuk) – per – çêlik – parastin
4 – bizin – qiloçên – kara – parastin.

NIVÎSÊN BALKÊŞ

loading...