"Enter"a basıp içeriğe geçin

Kürtçe Zamirler – Gramera Kurdî

Kürtçe Şahıs Zamirleri / Cînavkên Kurdî (1. Grup)

loading...

– I –

 Roj baş, tu kurdî zanî.

– Belê, ez kurd im. Ya tu

 Erê, ez jî kurd im. Lê ew

 Ew jî kurd e.

 Ez, tu, ew kurd in.

– Erê em kurd in.

 Hûn jî kurd in’

 Na! Em laz in.

 Ez, tu, ew kurd in…

– Belê, em kurd in. Hûn jî laz in.

– Belê ew jî laz in.

ez: ben (birinci tekil şahıs zamiri) em: biz (birinci çoğul şahıs zamiri)

tu: sen (ikinci tekil şahıs zamiri) hûn: siz (ikinci çoğul şahıs zamiri)

loading...

ew: o (üçüncü tekil şahıs zamiri) ew: onlar (üçüncü çoğul şahıs zamiri)

Wateyên Peyvên Kurdî (Kürtçe Sözcüklerin Anlamları)

baş: iyi,

rojbaş: günaydın, merhaba, iyi günler

tu: sen (yalın hal)

Kurd: Kürt,

Tirk: Türk

Laz: Laz

Tu kurd î‘: Sen Kürtsün’

belê / erê: evet

Ez kurd im.: Ben Kürdüm.

 tu‘: Ya sen’

: de / da

ez : ben de

Ez  kurd im.: Ben de Kürdüm.

ew: o, onlar (her iki cins için)

 ew‘: ya o’

Em kurd in: Biz Kürdüz.

: kim

Ew  ne‘: Onlar kimdir.

loading...

Ew laz in.:Onlar Lazdır.

na: hayır

ne: değil

wisa / wiha / weha / usa: öyle, böyle, şöyle

Nane wiha ye!: Hayır öyle değil!

wekî: gibi, benzer, tarzında

û: ve, ile (bağlaç)

hûn: siz

1. grup zamirlerin ilk biçimi ile bazı basit cümleler kuralım:

Ez qelew im. (Ben şişmanım.)     Em qelew in. (Biz şişmanız.)

Tu qelew î. (Sen şişmansın.)       Hûn qelew in. (Siz şişmansınız.)

Ew qelew e. (O şişmandır.)           Ew qelew in. (Onlar şişmanlar.)

Dikkat ederseniz qelew (şişman) sözcüğü sessiz harf ile bitiyor. Sonu sessiz harf ile biten sözcüklere gelen ekler  ‘ez ….. im’, ‘tu ….. î’, ‘ew ….. e’, ’em ….. in’, ‘hûn ….. in’ ve ‘ew ….. in’ biçimindedir.

Pêhînî (Alıştırma)

Alıştırmadaki boş yerleri aşağıda verilen uygun sözcüklerle doldurarak yeni cümleler yazınız. Yazdığınız cümleleri sesli biçimde okuyunuz.

bedew (güzel) ‘ ciwan (genç) ‘ nexweş (hasta) ‘ şoreşger (devrimci) ‘ Ahmed

Ez ……………’ im. / Tu ……………’î. / Ew ……………’e.

Em ……………’in. / Hûn ……………’ in. / Ew ……………’ in.

Ez Kurdî Fêr Dibim-4

Bu dersimizde de 3. derste öğrendiğimiz Kürtçedeki şahıs zamirlerinin ilk biçimini alıştırmalarla pekiştirmeyi sürdüreceğiz.

Dersimize küçük bir hatırlatma ile başlayalım. Kürtçe de ‘bûn-olmak‘ fiilinin takıları Türkçenin tersine sözcükten ayrı yazılır, ancak okunurken bitişikmiş gibi okunur. Ayrıca Kürtçedeki ‘bûn‘ fiilinin takıları hiç değişmez, zira Kürtçede ses uyumu kuralı yoktur.

Mînak (örnek):

Ez ciwan im.    Ben gencim.

Tu ciwan î.       Sen gençsin.

Ew ciwan e.     O gençtir.

Em ciwan in.   Biz genciz.

Hûn ciwan in.          Siz gençsiniz.

Ew ciwan in.   Onlar gençtir.

– im: (bûn / olmak fiilinin sessiz harfle biten sözcüklerden sonra kullanılan birinci tekil şahıs takısı)

– î: (bûn / olmak fiilinin sessiz harfle biten sözcüklerden sonra kullanılan ikinci tekil şahıs takısı)

– e: (bûn / olmak fiilinin sessiz harfle biten sözcüklerden sonra kullanılan üçüncü tekil şahıs takısı)

– in: (bûn / olmak fiilinin sessiz harfle biten sözcüklerden sonra kullanılan çoğul şahıs takısı)

NOT (Têbinî): Yukarıda verdiğim takılar, sözcükten ayrı yazılır. Ancak okunurken bitişikmiş gibi okunur. ‘Ez ciwan im‘ cümlesindeki ‘im‘ takısını, okurken ‘ciwanim‘ şeklinde, bitişikmiş gibi okuyun.

Pêhînî (alıştırma):

Aşağıdaki sözcükleri ‘bûn / olmak‘ fiiline uygun çekin.

tirk, alman, mêr (erkek), jin (kadın).

Ez tirk ……                 ….. alman …….                      ….. mêr …..                ………………

Tu tirk ……                 ….. alman …….                      ………………                 ………………

Ew tirk ……                ….. alman …….                      ………………                 ………………

Em tirk ……                ….. alman …….                      ………………                 ………………

Hûn tirk ……              ….. alman …….                      ………………                 ………………

Ew tirk ……                ….. alman …….                      ………………                 ………………

Şahıs zamirleri ile şimdiye kadar olumlu cümleler kurduk. Kürtçede cümleye olumsuzluk anlamı katan eklerden biri olan ‘ne’ takısını kullanarak cümleyi olumsuz biçimiyle de söyleyebiliriz. (olumsuzluk eki zamanlara ve kiplere göre farklılık gösterebiliyor. Bu durumu gelecek derslerde ayrıca inceleyeceğiz. ‘ne’ takısı, şimdiki ve gelecek zamanda kullanılan olumsuzluk takısıdır.)

Mînak (Örnek):

Ez kumsor im.                    Ez ne kumsor im.

Tu kumsor î.                       Tu ne kumsor î.

Ew kumsor e.                     Ew ne kumsor e.

Em kumsor in.                    Em ne kumsor in.

Hûn kumsor in.                  Hûn ne kumsor in.

Ew tev kumsor in.             Ew ne kumsor in.

Ez şagirt im.                        Ez ne şagirt im.

Tu şagirt î.                           Tu ne şagirt î.

Ew şagirt e.                         Ew ne şagirt e.

Em şagirt im.                       Em ne şagirt im.

Hûn şagirt im.                     Hûn ne şagirt im.

Ew şagirt im.                       Ew ne şagirt im.

Wateyê Peyvan (Sözcüklerin Anlamları)

kumsor : kırmızı başlık

keç : kız çocuğu

biçûk : küçük

sor : kırmızı

li : yer bildiren edat

ser : baş

soro : kızarmış, kızarık

leqab : lakap

şagirt : öğrenci

Hûn jî peyvan di hevokan de bikarbînin. / Siz de sözcükleri cümlede kullanın.

pênûs : kalem

zanist : bilim insanı

navdar : tanınmış, ünlü

dersdar : ders veren

peyv : sözcük

hevok : cümle

karker : işçi

karanîn : gerçekleştirmek, yerine getirmek.

Ez karker im.                                    Ez zanist im.

Tu karker …..                        Tu ……………

Ew …………..                          Ew …………..

Em …………..                          Em …………..

Hûn ………..                           Hûn ………..

Ew …………..                          Ew …………..

Ez navdar im.                      Ez dersdar im.

Tu ……………                          ….. …………..

Ew …………..                          ………………..

…………………                          ………………..

…………………                          …………………

…………………                          …………………

Ez ne karker im.                  Ez ne zanist im.

Tu … karker …..                    Tu ……………

Ew …………..                          Ew …………..

Em …………..                          Em …………..

Hûn ………..                           Hûn ………..

Ew …………..                          Ew …………..

Ez ne navdar im.                 Ez ne dersdar im.

Tu ……………                          ….. …………..

Ew …………..                          ………………..

…………………                          ………………..

…………………                          …………………

…………………                          …………………

Birinci grup şahıs zamirleri ile cümle oluştururken yalnızca tek sözcük kullanmak zorunda değiliz. Diğer derslerde ağırlıkla göreceğiz, ama bu dersten itibaren de arzu ederseniz iki üç sözcüğün desteğiyle yeni cümleler kurabilirsiniz. Ancak burada dikkat etmemiz gereken önemli noktalardan biri sözcüklerin eril veya dişil olmasıdır. Kürtçede her sözcüğün bir cinsiyeti vardır. Az sayıda sözcük nötrdür.  Eril ve dişillerin aldıkları takılar farklı olduğu için süzcüğün eril veya dişil olduğunu bilmeli ve takıları ona göre kullanmalıyız. (Kürtçede cins edatı eril için ‘ê’, dişil için ise ‘a’ dır. Her iki cinsin çoğulunda ‘ên’ edatı kullanılır. Büküm durumunda ise eril için ‘î’, dişil için ise ‘ê’ takısı kullanılır. Gelecek derslerde bunları inceleyeceğiz. Şimdilik bir ara bilgi olarak bu durum hafızanızda kalsın.)

Ez keçeke kumsor im.      Ez ne keçeke kumsor im.

………………………………           ………………………………

………………………………           ………………………………

………………………………           ………………………………

………………………………           ………………………………

………………………………           ………………………………

Ez kurekî zîrek im.             Ez ne kurekî zîrek im.

………………………………           ………………………………

………………………………           ………………………………

………………………………           ………………………………

………………………………           ………………………………

………………………………           ………………………………

Not: Örnekte de görüldüğü gibi Kürtçede niteleme sıfatları, Türkçeden farklı olarak isimden sonra geliyor.

Keç : Kız çocuğu

Keçek : Bir kız çocuğu (-ek takısı, yek=bir sözcüğünden gelir ve sözcüğe tek

olduğu anlamını katar.)

Kur : Erkek çocuğu

Kurek : Bir erkek çocuğu (-ek takısı, yek=bir sözcüğünden gelir ve sözcüğe tek

olduğu anlamını katar.)

Zîrek :  Çalışkan, başarılı

KÜRTÇE DE ZAMİRLER 2

Bu dersimizde Kürtçedeki 1. Grup Şahıs Zamirlerinde nesnesi sesli bir harfle biten sözcüklerin kullanımın biçimini öğreneceğiz.

Bir önceki ders için hatırlatma notu:

Kürtçede cins edatı eril için ‘ê’, dişil için ise ‘a’ dır. Her iki cinsin çoğulunda ‘ên’ edatı kullanılır. Büküm (tewandin) durumunda ise eril için ‘î’, dişil için ise ‘ê’ takısı kullanılır. Elbet erîl ve dişil için bazı durumlarda, örneğin ‘ê’ ve ‘o’ da kullanılır. (keçikê = kızcağız [kadın için] ya da kuriko = çocukcağız [erkek için] örneğinde olduğu gibi.) Çekimli biçimde ise dişiller için keçeke (bir kız), mehîneke (bir kısrak), dotmameke (bir amca kızı), eriller için ise kurekîzilamekîpismamekî de denilebilir.

Hatırlarsanız 3. ve 4. dersimizde nesnesi sesiz bir harfle bittiğinde 1. tekil şahıs için ‘im’, ikinci tekil şahıs için ‘î’, üçüncü tekil şahıs için ‘e’, çoğul şahıslar için de ‘in’ takılarını kullanmıştık.

Bu dersimizde 1. Grup Şahıs Zamirlerinde nesnesi sesli bir harfle (a, e, ê, i, î, o, u, û) biten sözcüklerdeki kullanım biçimini öğreneceğiz.

– II –

– Roj baş. Ez Nurî me. Lê tu’

– Ez jî Hêvî me.

– Ez Nurî me, tu Hêvî 

– Ew kî ye’

– Ew Gulê ye.

– Ez gundî me.

– Ez jî gundî me.

– Ew kî ye’

– Ew jî gundî ye.

– Em gundî ne.

– Lê hûn çi ne

– Em bajarî ne’

– Erê, em gundî ne, hûn bajarî ne.

– Belê, em gundî ne. Hûn bajarî ne. Ew çi ne’

Ew jî bajarî ne.

Wateyên peyvên Kurdî (Kürtçe sözcüklerin anlamı)

Erê / Belê : Evet

Na : Hayır

bajarî : şehirli

rêziman : dilbilgisî

gundî : köylü

Ez gundî me. : Ben köylüyüm.

Tu gundî yî. : Sen köylüsün.

Ew gundî ye. : O köylüdür.

Em gundî ne. : Biz köylüyüz.

Hûn gundî ne. : Siz köylüsünüz.

Ew gundî ne. : Onlar köylüdürler.

Lê tu’ : Ya sen’

– me: (bûn / olmak fiilinin sesli harfle biten sözcüklerden sonra kullanılan birinci tekil şahıs takısı)

– : (bûn / olmak fiilinin sesli harfle biten sözcüklerden sonra kullanılan ikinci tekil şahıs takısı)

– ye: (bûn / olmak fiilinin sesli harfle biten sözcüklerden sonra kullanılan üçüncü tekil şahıs takısı)

– ne: (bûn / olmak fiilinin sesli harfle biten sözcüklerden sonra kullanılan çoğul şahıs takısı)

Pêhînî (alıştırma):

Aşağıdaki sözcükleri ‘bûn / olmak‘ fiiline uygun çekin.

Elî, Nokta, Hevra, sêwî (yetim)

Ez Elî …… ….. Nokta……. ….. Hevra ….. ………………

Tu Elî…… ….. Nokta……. …………………. ………………

Ew Elî…… ….. Nokta……. …………………. ………………

Em Elî…… ….. Nokta……. …………………. ………………

Hûn Elî…… ….. Nokta……. …………………. ………………

Ew Elî…… ….. Nokta……. …………………. ………………

Bûn / Olmak fiilinin olumsuz hali

Önceki derslerde verdiğimiz olumsuzluk hali yine aynıdır. Cümleye olumsuzluk anlamı katmak için ne- ekini kullanırız.

Ez ne îngîlîzî me

Tu ………………….

Ew …………………

Em …………………

Hûn ………………..

Ew ………………….

Pirsên li jêr bibersivînin. / Aşağıdaki soruları cevaplandırın.

Pirs (Soru) Bersîv (Cevap)

Tu kurd î’ Na, ez ne kurd im. / Belê, ez kurd im.

Ew alman e’ …………………………………………………..

Hûn polonî ne’ …………………………………………………..

Ew pispor in’ …………………………………………………..

Tu şagirt î’ …………………………………………………..

Hûn şoreşger in’ …………………………………………………..

Ew Sînem e’ Na, ew ne Sînem e. Ew Zînê ye.

Hûn dixtor in’ Na, ……………………………………………

Tu mamoste yî’ Belê, ………………………………………….

Ew Gulê ye’ Na, ……………………… . Ew …………….

KÜRTÇE DE ZAMİRLER 3

Kürtçe Şahıs Zamirleri / Cînavkên Kurdî (2. Grup)

– Min sêv xwar.

– Te çi xwar’

– Min mişmiş xwar.

– Navê  çi ye’ (dişil)

– Navê wê Eyşan e.

– Navê  çî ye’ (eril)

– Navê wî Elî ye.

– Mamoste li me dinêre’

– Li we jî dinêre.

– Belê, li wan jî dinêre.

İkinci grup şahıs zamirleri hebûn (varolmak, malik olmak) fiilinin tüm kip ve zamanları ile geçişli fiillerin[1] tüm kiplerinin geçmiş zamanlarında kullanılır. Bu derste konuyla ilgili temel bilgileri verdikten sonra, önümüzdeki iki ders boyunca 2. grup şahıs zamirleri ile cümleler kuracağız, ayrıca iyelik sıfatı (malikiyet bildiren sıfatlar) olarak kullanım biçimlerini de öğreneceğiz.

Min: Ben / Te: Sen /  (Dişil) –  (Eril): O / Me: Biz / We: Siz / Wan: Onlar

Min sêv xwar. Ben elma yedim.

Te sêv xwar. Sen elma yedin.

Wî sêv xwar. (eril için) O elma yedi. (Elmayı yiyen erkektir.)

Wê sêv xwar. (dişil için) O elma yedi. (Elmayı yiyen kadındır)

Me sêv xwar. Biz elma yedik.

We sêv xwar. Siz elma yediniz.

Wan sêv xwar. Onlar elma yediler.

Sözcükleri kullanarak siz de cümle oluşturunuz.

(nan [ekmek], xwarin [yemek], hirmî [armut], hinar [nar])

Min nan xwar. Min xwarin xwar.

…………………………… ……………………………

…………………………… ……………………………

…………………………… ……………………………

…………………………… ……………………………

…………………………… ……………………………

…………………………… ……………………………

Wateyên peyvên Kurdî (Kürtçe sözcüklerin anlamları)

nav : isim / ad

navê min : benim adım.

navê wî : onun adı (eril için)

navê wê : onun adı (dişil için)

li : de /da (yer bildiren edat)

mamoste : öğretici / öğretmen / ders veren

li vir : burada

karker : işçi / proleter

mal : ev

gund : köy

li gund : köyde

mezin : büyük

zewicî : evli

zarok : çocuk

hebûn : var olmak

heye : var

hene : vardırlar

jin : kadın / eş

law / kur : erkek çocuk

keç /qîz : kız çocuk

keçik : kız /kızcağız

biçûk /piçûk : küçük

du / dudu : 2 (iki)

sal : yıl / sene

sali : yaş / yaşında

xwarin : yemek

sêv : elma

welat : ülke

fêkî : meyve

Pêhînî / Alıştırma

Pirs (soru) Bersîv (cevap)

Navê te çî ye’ Navê …….. Fehîm e.

Navê wî çî ye’ Navê …….. Sebrî ye.

Navê wê çî ye’ Navê ……. Ezîze ye.

Navê wê çî ye’ Navê …….. Sorgul e.

Navê wan çî ne’ Navê …….. fêkî ne.

Navê te çî ye’ Navê min ……………. e /ye.

Navê welatê te çi ye’ Navê welatê min……………. e /ye.

Mala te li ku ye’ Mala min li ……………. e.

Tu zewici yî’ Erê ez ……………. me.

Zarokên te hene’ Erê, zarokên min …………….

[1] Geçişli Fiiller: Nesne alabilen fiillerdir. Yani fiil ‘ne, neyi, kimi” sorularına cevap verebilmelidir. Ancak bu nesne her zaman cümlede bulunmayabilir.

Örnek: Askerdeki dayıma her hafta yazardım.

Yazan kim’ ‘ Ben (özne)

Yazılan ne’ ‘ Mektup (nesne)

Nesne cümlede bulunmasa da ‘yaz-‘ fiilinden nesnenin ‘mektup’ olduğunu anlıyoruz. Bu durumlarda fiilimiz geçişli bir fiildir. yaz-, al-, anlat-, oku-, dinle-, ver-, gör-, sev-, at- fiilleri geçişli fiillere örnek olarak verilebilir.

  • KÜRTÇE DE ZAMİRLER 4

Bükümlü Ve yalın zamirlerin değişik biçimlerde kullanımı

İyelik [malikiyet] Sıfatları

Kürtçede iyelik sıfatları, ikinci grup zamirler (bükümlü zamirlerin) ile aynıdır.

Zamir / İyelik Sıfatı              Zamir anlamı            İyelik Sıfatı anlamı

Min                                         Ben                             Benim

Te                                            Sen                             Senin

Wî (eril) / Wê (dişil)         O                                 Onun

Me                                           Biz                              Bizim

We                                            Siz                              Sizin

Wan                                        Onlar                          Onların

Örnek:

hevalê min (arkadaşım / benim arkadaşım)

mala te (evin / senin evin)

birayê wî (onun kardeşi / malik olan erildir [e.])

birayê wê (onun erkek kardeşi / malik olan dişildir [d.])

dibistana me (okulumuz / bizim okulumuz)

pirtûkên we (kitaplarınız / sizin kitaplarınız)

zarokên wan (çocukları / onların çocukları)

Mala birayê min heye. / Benim kardeşimin evi var. / Kardeşimin evi var.

Mala birayê te heye. ………………………………………………………………………..

Mala birayê wî heye. ………………………………………………………………………..

Mala birayê wê heye. ………………………………………………………………………..

Mala birayê me heye. ………………………………………………………………………..

Mala birayê we heye. ………………………………………………………………………..

Mala birayê wan heye. ………………………………………………………………………..

Siz de şu sözcüklerin Kürtçesini yazın. / Hûn jî kurdiya van peyvan binivîsînin.

Benim arkadaşımın kitabı var.             ……………………………………………………………….

Senin arkadaşının kitabı var.               ……………………………………………………………….

Onun arkadaşının kitabı var. (e.)         ……………………………………………………………….

Onun arkadaşının kitabı var. (d.)         ……………………………………………………………….

Bizim arkadaşımızın kitabı var.            ……………………………………………………………….

Sizin arkadaşınızın kitabı var.              ……………………………………………………………….

Onların arkadaşının kitabı var.            ……………………………………………………………….

Okuma Parçası / Metna Xwendinê

(Okuma parçasını Türkçeye çeviriniz ve aşağıdaki soruları parçaya göre yanıtlayınız.)

Hevnasîn

Ez kurd im. Hevala min tirk e. Ez Diyarbekirî me. Tu ji ku yî’ Tu jî kurd î’ Navê min Ehmed e. Navê hevala min Eyşe ye. Navê te çi ye’ Ez mamoste me. Hevala min bijişk e. Tu çi karî dikî’ Tu jî mamoste yî’ Gundekî me heye. Li gundê me 5 (pênc) mal heye. Gundê we jî heye’ Gundî cotkarî dikin. Erdên wan hene. Erdên wan bi bereket in. Gundiyên we çi karî dikin’ Ew jî cotkarî dikin’ Li gund mala me heye. Mala me mezin e. Mala we jî mezin e’ Çar (4) birayên min û du (2) xwîşkên min hene. Çend bira û xwîşkên te hene’

Wateya peyvên kurdî

heval : arkadaş, yoldaş

ji : -den / -dan

gund : köy

nav : isim

mamoste : öğretmen

bijişk : doktor

kar : iş

mal : ev

cotkar : çiftçi

erd : toprak

mezin : büyük

bira : erkek kardeş

xwîşk : kız kardeş

-ên : çoğul eki

Pirs                                         Bersîv

Navê te çi ye’                       ………………………………………

Tu ji ku yî’                             ………………………………………

Navê hevala te çi ye’          ………………………………………

Navê hevalê te çi ye’          ………………………………………

Hevala te ji ku ye’               ………………………………………

Hevalê te ji ku ye’               ………………………………………

Gundê we heye’                 ………………………………………

Li gund mala we heye’      ………………………………………

Mala we çend ode ne’       ………………………………………

Hûn çend bira û xwîşk in’ ………………………………………

Dîyalog

 Roj baş!

 Roj baş bira.

 Tu baş î’

 Sipas, lê tu’

 Ez jî baş im.

– Navê te çi ye’

 Navê min Sîdar e.

 Lê navê te’

 Cindî ye.

 Tu ji ku yî’

– Ez ji gundekî Diyarbekirê me.

 Navê gundê we çi ye’

 Navê gundê me Peyas e.

 Di gundê we de çend mal hene’

 Di gundê me de 25 (bist û pênc) mal hene.

– Mala te heye’

 Belê, malekî min heye.

 Mala wê keçikê li ku ye’

– Mala wê li gund e.

 Lê mala wî lawikî’

 Mala wî li bajêr e.

Kişi zamirleri üzerine kısa bilgi (öğrendiklerimizin özeti):

Daha önceki derslerde birinci çeşit zamirleri gördük. Yalın (1. Grup zamirler) zamirler, ‘ez, tu, ew, em, hûn, ew’ biçimindedir. Yalın zamirler Kürtçede üç önemli görevi üstlenmişlerdir.

1- Geçişli (nesne alan) geçişsiz (nesne almayan) bütün fiillerin şimdiki zamanlarının çekiminde kullanılırlar.

2- Geçişsiz fiillerin geçmiş zamanlarının çekiminde kullanılırlar.

Örnek:

şimdiki zaman

geçişsiz                                       geçişli Ez diçim.(ben gidiyorum.)        Ez dibêjim. (ben söylüyorum:)

geçmiş zaman

geçişsiz                                       geçişli Ez çûm. (ben gittim.)                 Min got. (Ben söyledim.)

3- Gelecek zaman çekiminde de yalın zamirler kullanılır.

Örnek:

Ez ê biçim. (gideceğim)            Ez ê bêjim. (söyleyeceğim)

Cînavkên tewangî (bükümlü kişi zamirleri):

yekjimar (tekil)                           pirjimar (çoğul)

Min                                               Me

Te                                                  We

Wê ‘ Wî                                       Wan

Têbinî: İkinci grup ya da bükümlü kişi zamirleri iki görevi üstlenmişlerdir.

1 – Mülkiyet [malikiyet-iyelik] zamirleri olarak kullanılır.

Örnek:

pirtûka min    : benim kitabım / kitabım

keça min        : benim kızım / kızım

kurê min        : benim oğlum / oğlum

pozê min       : benim burnum / burnum

2 ‘ İsimlerin bükümlü halinin kullanıldığı yerlerde zamir olarak kullanılırlar.

İkinci grup (bükümlü) kişi zamirlerinin isimlerin bükümlü halinin kullanıldığı yerlere bağlı olarak kullanıldığı üç durum var. [Bu durumların her birine vesile olan konuları önümüzdeki derslerden itibaren ayrı bölümler halinde işleyeceğiz.]

1. Edatlarla [bi, ji, li, bi, re, de (…)] bir araya gelince 2. grup zamirler (bükümlü zamirler) kullanılır.

Örnek;

isim                                        zamir

li keçikê                                  li wê

bi şivanî /şivên re                 bi wî re

2) Tamlamalarda tamamlanan isim (dolayısıyla zamir) yalın, tamlayan isim (dolayısıyla zamir) bükümlüdür.

Örnek

İsim tamlaması

Zarokên dibistanê (okul[un] çocukları) (zarok tamlanan yalındır, dibistan tamlayan bükümlüdür)

Zamir tamlaması

Ewên wê (zarokên dibistanê, yerine)

Nanê şivanî /şivên               ewê wî

Nanê şivanan                       ewê wan

3)  Cümle içinde

a) Bir cümlede eğer fiil geçişsiz ise [geçişsiz fiilli cümlelerde nesne yoktur] özne olan isim (dolayısıyla onun yerine geçen zamir) bütün zaman çekimlerinde (geçmiş, şimdi, gelecek vs. ) yalındır, öznenin tekil ve çoğulluğu kendisinden değil, cümlenin yükleminden (fiilinden) anlaşılır.

Örnek

‘hatin’ geçişsiz filli bir cümle

Özne isim                                             Özne zamir

Geçmiş zaman

Berx hat (kuzu geldi)                          Ew hat (O geldi)

Berx hatin (kuzular geldi)                  Ew hatin (Onlar geldi)

Şimdiki zaman

Berx tê (kuzu geliyor)                         Ew tê (O geliyor)

Berx tên (kuzular geliyor)                  Ew tên (Onlar geliyor)

Gelecek zaman

Berx ê bê (kuzu gelecek)                   Ew ê bê (O gelecek)

Berx ê bên (kuzular gelecek)            Ew ê bên (Onlar gelecek)

b) Bir cümlede eğer fiil geçişli ise bütün geçmiş zamanlarda özne olan isim (dolayısıyla zamir) bükümlü, nesne olan isim (dolayısıyla zamir) yalındır. Bu zamanlarda nesne yalın olduğu için tekil ya da çoğulluğu fiilin çekimi sayesinde anlaşılır.

Şimdiki ve gelecek zamanlarda, özne olan isim (dolayısıyla zamir) yalın, nesne olan isim (dolayısıyla zamir) bükümlüdür. Bu zamanlarda ise özne yalın olduğu için tekil ve çoğulluğu fiil çekimi sayesinde belirlenir.

Yani ilk zamanlarda fiil nesneyi, ikinci zamanlarda özneyi belirler

Örnek

‘mêjandin’ geçişli fiiliyle

Geçmiş zaman

Mîyê berx mêjand (koyun kuzuyu emzirdi)               Wê ew mêjand.

Mîyê berx mêjandin (koyun kuzuları emzirdi.)         Wê ew mêjandin.

Burada çok yapılan bir yanlışa değinmekte yarar var. Özne çoğul da olsa fiil nesneye göre tekil veya çoğul çekimi alır. Yani;

Mîyê berx mêjand (koyun kuzuyu emzirdi)               Wê ew mêjand.

Mîyan berx mêjand (koyunlar kuzuyu emzirdi)        Wan ew mêjand.

olmalıdır

Şimdiki zaman

Mî berxê dimêjîne (koyun kuzuyu emziriyor)           Ew wê dimêjîne

Mî berxê dimêjînin (koyunlar kuzuyu emziriyor.)     Ew wê dimêjînin.

Mî berxan dimejîne (Kyun kuzuları emziriyor.)        Ew wan dimêjîne.

Gelecek zamanlar da şimdiki zaman gibi oluşur.

  • Lêkera hebûn (varolmak, malik olmak fiili)

Lêkera hebûn (varolmak, malik olmak fiili)

Hebûn fiili hem var olmak anlamında varlık cümlelerinin oluşturulmasında, hem de iyelik sıfat ve zamirleri ile beraber sahip olmak anlamlarında kullanılır.

Bir şey veya şeylerin bir yerde varolması anlamındaki kullanımında, tekil için heye, çoğul için ise hene şeklinde çekilir. (Kaynak: Uygulamalı Kürtçe Dersleri, Baran Rizgar, Doz Yayınları)

Erênî (olumlu)

Yekjimar (tekil)                             Pirjimar (çoğul)

ez heme (ben varım)                    em hene (biz varız)

tu heyî (sen varsın)                       hûn hene (siz varsınız)

ew heye (o var)                              ew hene (onlar var[lar])

Nerênî / Neyînî (olumsuz)

yekjimar                                         pirjimar

ez tune me (ben yokum)             em tune ne …………………………….

tu tune yî …………………………         hûn tune ne …………………………….

ew tune ye………………………….      ew tune ne …………………………….

Bir şeyin elde bulunması, var olması.

Yekjimar:

erênî

Nan heye. (ekmek var)

Nanekî min heye (Benim bir ekmeğim var.)

nerênî / neyînî

Nan tune ye. (Ekmek yok.)

Nanê min tune ye. (Benim ekmeğim yok.)

Pirjimar:

Erênî

Nan hene. (Anlaşılır çeviri: Ekmekler var.)

(Kelimesi kelimesine tercüme: Ekmek varlar)

Nanên min hene.  (Anlaşılır çeviri: Benim ekmeklerim var.)

(Kelimesi kelimesine çeviri: Ekmekler benim varlar.)

Nerênî / Neyînî

Nan tunin. …………………………………………..

Nanên min tunin. …………………………………………..

Têbinî (not): Kürtçe’nin kurmancî lehçesinde yalın halde bulunan (aidiyet, malikiyet zamiri almayan vb.) kelimeler çoğul takısı almazlar. Kelimenin çoğul oluşu fiilin aldığı çoğul takısından anlaşılır. İlk örnek cümlemiz ‘Nan hene.’ cümlesini kelimesi kelimesine tercüme ettiğimizde durum daha rahatlıkla anlaşılır.

Örnek:

Yalın halde kelimesi kelimesine esas anlam

Kürtçe                                            Kelime anlamı                         Gerçek anlamı

Nan heye                                       Ekmek var                                Ekmek var.

Nan hene                                       Ekmek varlar                            Ekmekler var.

Bükümlü halde kelimesi kelimesine esas anlam

Kürtçe                                            Kelime anlamı                         Gerçek anlamı

Nanê min heye.                            Ekmek benim var.                   Benim ekmeğim var.

Nanên min hene.                         Ekmekler benim varlar.          Benim ekmeklerim var.

Metna Xwendinê

(Metni okuyarak, sözlükten yararlanıp Türkçe’ye çevirin. Metinle ilgili soruları cevaplayın.)

Gundê me

Ez ji gundekî Diyarbekirê me. Gundê me gundekî biçûk e. Navê wî Sêgir e. Di gundê me de 25 mal hene. Li gund dibistanek jî heye. Dibistanê de mamosteyekî heye. Navê wî Murad e.

Di gund de xaniyekî min jî heye. Di mala min de sê ode hene. Yek oda razanê, ya duduyan oda rûniştinê, ya sisiyan jî oda mêvana ye.

Di oda rûniştinê de teregên pirtûkan hene. Hemû tereg tijî pirtûk in. Pirtukên min wekî dilê min in. Li ba min pirtûk, rojname û kovar jî hene. Ma pirtûkên we jî hene’ Eger tune ne, pirtûkan bikirin û bixwînin. Xwendin tiştekî herî baş e.

Pêhînî

Pirs                                                  Bersîv

Navê gund çi ye’                          …………………………………………………………………….

Li gund dibistan heye’                …………………………………………………………………….

Mala wî çend ode ye’                  …………………………………………………………………….

Navê mamoste çi ye’                  …………………………………………………………………….

Ew ji pirtûkan hez dike’              …………………………………………………………………….

Xwendin tiştekî çawa ye’            …………………………………………………………………….

Wateya peyvên kurdî

ji : ….den/….dan

gundekî : bir köy (gund +yek+î (eril çekim takısı)

me : bizi /bize/ bizim / biz (bükümlü hal)

gundê me : bizim köy

 : ona / onu / o (bükümlü hal)

di …. de : …. de /….da (içinde)

di gundê me de : Köyümüzde / köyümüzün içinde

mal : ev / daire

bist û pênc : 25

hene : vardırlar

dibistan : okul

dibistanekî : bir okul

xanî : bina /ev

xaniyekî : bir bina / bir ev

xaniyekî min : bir evim

xaniyekî min jî : bir evim de

heye : var /vardır

 : 3

yek : 1

du : 2

oda razanê : yatak odası

oda rûniştinê : oturma odası

oda mêvana : misafir odası

razan : yatmak

rûniştin : oturmak

mêvan : misafir

sisiyan : üçüncü /3.

ya : cinsiyet belirleyen ön takı/ bu takı dişiler için dir.

ya sisiyan : üçüncüsü

tereg : raf

pirtûk : kitap

teregên pirtûkan : kitap rafları

hemû : hepsî / bütün

tijî : dolu

wekî : gibi

dil : yürek/ kalp

ba : yan, yanında / rüzgar

li ba min : yanımda

rojname : gazete

kovar : dergî

ma : soru ön takısı

eger : şayet/ eğer

tine : yok/ yoksa/ yoktur

bikirin : satın alın! (emir kipi)

bixwînin : okuyun! (emir kipi)

xwendin : okumak

tişt : şey

tiştekî : bir şey

herî : en /daha

baş : iyi

herî baş : en iyi

kaniyasor.wordpress.com/

NIVÎSÊN BALKÊŞ

loading...

Bir Cevap Yazın