"Enter"a basıp içeriğe geçin

KÜRTÇE DÜZENSİZ FİİLLER – Kürtçe Gramer

KÜRTÇE DÜZENSİZ FİİLLERİN SİSTEMATİĞİ

loading...

Bir dilde fiiller o kadar önemli yapılardır ki; sıralama, zaman ve anlam gibi cümlenin temel yapıları fiile göre şekil alır. Fiilin formu değiştiğinde, cümledeki zaman değişir, dolayısıyla cümlenin anlamı da değişir. Bu yüzden fiiller bir dilin olmazsa olmazlarıdır. Ancak düzenli fiillerle beraber, düzensiz fiiller de bir hayli fazladır. Bu sadece Kürtçe için değil, diğer tüm diller için, dil öğreniminde karşı karşıya kalınan büyük bir sorundur. Bu yüzden dil öğrenen insanların karşılaştıkları en büyük sorunlardan bir tanesi düzensiz fiillerdir. Haliyle bu husus dil öğrenimini de zorlaştıran etmenlerden bir tanesidir.

Ancak düzensiz fiillerin sayısı ne kadar fazla olursa olsun, bu,  o kadar da başıboş oldukları anlamına gelmez. Zirâ bu düzensiz fiillerin kendi içerisinde bir mantık ve sistematiği vardır. Bu düzensiz fiilerin yüzde sekseni belli başlı formlarla şekillenip çekimleniyor. Peki bu fiiller hangi formlarla nasıl değişiyor ona bakalım:

Kürtçe’de fiillerin esas dört çeşit mastar hali var(mastar: fiiliin –mek,-mak’lı hali). –în’li mastar hali, -andin’lı mastar hali, -in ya da –n’li mastar hali ve birleşik fiiller. –în ve –andin’lı mastar hali olan fiiller düzenli fiillerdir. Ancak –in yada –n’li mastar hali olan fiiller ise düzensiz fiillerdir.

Sonu –in ile biten düzensiz fiilerde, eğer ­–in’den hemen önce “t” varsa, bu fiiller aşağıdaki formlarla çekimlenebilir. Dolayısıyla bu fiillere “tin”lı mastar hali olan fiiller demek daha faydalı olacaktır. Kezâ Kürtçe’deki düzensiz fiillerin yüzde doksanını bu fiiller yani “tin”lı mastar hali olan fiiler teşkil etmektedir. Şimdiki zaman ve emir kipinde(ki emir kipi aynı zamanda gelecek zamanın da kipiyle aynı forma sahiptir) çekimlerinde –tin düşer ve aşağıda göreceğimiz formlara göre çekimlenirler.

  • Eğer filin kökündeki ikinci hecede “a” harfi varsa, bu harf “ê” harfi olarak değişir. Bu yapı –tin’li mastar haline sahip bütün fiiller için geçerlidir:

Örnek:

Fiil                  Şimdiki Zaman         Emir Kipi

Awartin           diawêre                       biawêre
Bij
artin            dibijêre                       bibijêre
Buh
artin          dibhêre                       bibuhêre
Guh
artin         diguhêre                     biguhêre
Hejm
artin       dihejmêre                    bihejmêre
Hin
artin          dihinêre                      bihinêre
Nih
artin          dinihêre                      binihêre
Qef
altin           diqefêle                       biqefêle
Qeş
artin          diqeşêre                      biqeşêre
Sp
artin            dispêre                        bispêre           

  • Eğer fiilin sonundaki mastar kipi olan –tin’ın hemen öncesinde(yani fiilin kökünün son harfi) “s” harfi varsa, bu harf “z” olarak değişir.

Örnek:

Fiil                  Şimdiki Zaman         Emir Kipi

Arastin            diarêze                        biarêze
Bari
stin           dibarize                      bibarize
Bihî
stin            dibihîze                       bibihîze
Ge
stin             digeze                         bigeze
Guha
stin         diguhêze                     biguhêze
Heri
stin           diherize                       biherize
stin               dilîze                           bilîze
stin              dimîze                         bimîze
Para
stin          diparêze                      biparêze
Peri
stin           diperize/diperise         biperize/biperise
Qeva
stin          diqevêze/diqevêse       biqevêze/biqevêse
Xwa
stin           dixwaze                      bixwaze

İstisna: Şikestin(dişikê, bişikê) vb.

  • Eğer fiilin sonundaki mastar kipi olan –tin’ın hemen öncesinde(yani fiilin kökünün son harfi) “ş” harfi varsa, bu harf “j” olarak değişir.

Örnek:

Fiil                  Şimdiki Zaman         Emir Kipi

Avê(ş)tin          diavêje                       biavêje
Bira
ştin           dibirêje                       bibirêje
Çê
ştin              diçêje                          biçêje
Giha
ştin          digihêje                       bigihêje
Guva
ştin         diguvêje/diguvêşe       biguvêje/biguvêşe
Keva
ştin          dikevêje                      bikevêje
Ku
ştin             dikuje                          bikuje
Mala
ştin          dimalêje                      bimalêje
Mê(
ş)tin           dimêje                         bimêje
Qela
ştin          diqelêje/diqelêşe         biqelêje/biqelêşe
So(
ş)tin            disoje                          bosoje

loading...

İstisna: Şuştin(dişo, bişo) vb.

  • Eğer fiilin sonundaki mastar kipi olan –tin’ın hemen öncesinde(yani fiilin kökünün son harfi) “f” harfi varsa, bu harf “v” olarak değişir.

Örnek:

Fiil                  Şimdiki Zaman         Emir Kipi

Aşkaftin          diaşkêve                      biaşkêve
Axa
ftin            diaxêve/diaxive           biaxêve/biaxive
Beraftin          diberêve                      biberêve
Bişkaftin         dibişkêve                     bibişkêve
Biza
ftin           dibizêve                      bibizêve
Hera
ftin          diherêve                      biherêve
Hinga
ftin        dihingêve                    bihingêve
Ke(
f)tin           dikeve                         bikeve
Nehi
ftin           dinehive                      binehive
Pişa
ftin           dipişêve                      bipişêve

  • Eğer düzensiz fiil sadece bir heceli ise ve mastar kipi olan –n’nin yanındaki harf eğer “a” veya “û” ise, -n ile beraber düşerler ve sadece sesli harf kalır. Ya da bazı durumlarda “a” harfi “ê” harfi olarak değişir.

Örnek:

Fiil                  Şimdiki Zaman         Emir Kipi

Çûn                 diçe                             biçe
Bûn                 dibe                            bibe
Dan                 dide                            bide
Pan                 dipê                            bipê
Zan                 dizê                             bizê

İstisna: Man(dimîne, bimîne) vb.

Yukarıda da gördüğümüz gibi, bu formlarla, fiileri çekimleyebilir ve fiile yeni bir form kazandırabiliriz. Ancak göz ardı edilmeyecek bir gerçek var ki, bütün düzensiz fiilleri bu formlara göre çekimleyemeyiz. Zaten yukarıda gördüğümüz her form için verdiğimiz birer istisna bunun en büyük göstergesidir. Bazı fiiller var ki tamamıyla başıboş ve hiçbir form ile çekimlenemezler. Bu yüzden Kürtçe’yi yeni öğrenen kişilerin bu türden fiilleri ezberlemeleri gerekir.

Örnek:

Fiil                  Şimdiki Zaman         Emir Kipi

Anîn                tîne                              bîne
Birin                dibe                             bibe
Dîtin                dibîne                          bibîne
Hatin               tê                                 bê
Kirin               dike                             bike
Man                dimîne                         bimîne

                                               Vb.

Yukarıdaki belli başlı örneklerde olduğu gibi, tam düzensiz fiiller nasıl ki tüm dillerde varlar, Kürtçe’de de mevtutturlar. Yukarıdaki örnekleri çoğaltabiliriz. Ancak yine de şunu belirtmek gerek ki, tam düzensiz fiillerin sayısı, formlara göre değişen fiillere göre çok daha azdır.

Şunu yine hatırlatmakta fayda var ki, yukarıda değindiğimiz formüller, tek tek verilen istisnalarda olduğu gibi; bazen bazı fiilleri çekimleyemezler. Ancak unutmamalıyız ki bu form ve förmüllerle, fiillerin yüzde seksenini çekimleyebiliriz.

                                                                                  Yılmaz BAĞLAR

NIVÎSÊN BALKÊŞ

loading...