"Enter"a basıp içeriğe geçin

Kürtçe’nin Klasik Dönem Gramer / Alfabe ve Sözlükleri

Dil alanında çalışma yürüten ilim adamlarının iletişim için kullanılan ‘kelimeler ve cümleler topluluğu’nun ‘Dil’ sayılabilmesi için önermiş olduğu ölçütlerden bir tanesi de, gramer ve sözlük çalışmalarıdır. Kürtçenin 16. yüzyıldan itibaren Kürtçe ve dünyanın diğer dillerinde farklı yöntemlerle hazırlanan birçok gramer/alfabe ve sözlük kitabı bulunmaktadır. Bu yazıda 1923 yılına kadar Kürtler tarafından Kürtçe olarak  ortaya konulan kitaplara kısaca değinilmiştir.

loading...

Gramer/Alfabe Kitapları:

Destûra Zimanê Erebî bi Kurdî:

Müküslü (Bahçesaray) Eli Teramaxi (m.1655), 16. yüzyılın sonunda, İzzeddin ez-Zencânî’nin “el-‘İzzî fi’t-tasrîf” isimli eserini Kürtçeye çevirmiş, eserde Kürtçe-Arapça ve Farsçanın karşılaştırmasını yapmıştır. “Αlem tu bizan ey mufredê muẕekker ê muxaṭeb ku ji boy ṭayîfa ekradan ra jî lazim e ku bi zimanê kurmancî ew ji ‘ilmê ṣerfê bizanin, lewra bina û esasa ḥemû ‘ilman, li ser ‘ilmê ṣerfê ye” cümlesiyle başlayan eser 31 fasıldan oluşmaktadır.

Kürtçenin ilk gramer kitabı vasfına sahip olan bu eser, Mele Mehmudê Bazîdî tarafından bir önsöz eklenerek h. 1274/m.1857-8’de, Rusya’nın Erzurum konsolosu A. Jaba’ya teslim edilmiştir. Maruf Xeznedar, Sovyet Bilimler Akademisi’ne bağlı kütüphanede ‘C1958’ kaydıyla tutulan bu yazmayı, 1971 yılında, ‘Destûra Zimanê Erebî Bi Kurdî: Eliyê Teremaxî Sedey Huvdemî Zayînî’ adıyla Bağdat’ta yayınlamıştır. Esere dair en son çalışmayı Aydın Üneşî, Mardin Artuklu Üniversitesi’nde ‘Tesrîfa Teremaxî’ adıyla Kürtçe gerçekleştirmiştir (2016). Yakında Nûbihar Yayınları arasında kitap olarak yayınlanacak olan çalışmada, daha önce yapılan yanlışlıklar düzeltildiği gibi, eserin tamamı Latin alfabesine aktarılıp okuyucuların istifadesine sunulmuştur.

Zuruf, Terkîb, Tesrîf:

18. yüzyılda Müküslü Melâ Yûnis Helqatînî, Arapça gramer konularında ‘Zurûf’ ve ‘Terkîb’ adlı iki risalenin yanında Kürtçe ‘Tesrîf’ kitabını da kaleme almıştır. Birçok yazma kopyası bulunan ‘Tesrîf’ kitabına dair herhangi bir çalışma şimdiye kadar yapılmamıştır.

Xeberdana Zimanê Kurmancî:

Mele Mehmudê Bazîdî tarafından 1864 yılında hazırlanan ‘Xeberdana Zimanê Kurmancî’ isimli eser, 1868’de Jaba tarafından Latin alfabesine transkribe edilmiştir. ‘Rêzimana Erebî bi Zimanê Kurdî’‘Risaleyî Tuhfe en-Nehlen fî ez-Zimanî Kurdan’ kitaplarını yazmıştır. Kürt çocukları için yazılmış olan ‘Sefheyê Sibyan’.

Kevâid-i Lisân-ı Kürdî:

Harputlu Ömer Avni Efendi tarafından, 1890-1900 yılları arasında hazırlanan  ve  Elazığ’da 1912’de yayınlanan ‘Kevâid-i Lisân-ı Kürdî’ isimli eserinin yazma ve matbuu örneğinin bazı kurumsal ve bireysel kütüphanelerde olduğu iddia edilse de, şimdiye kadar kitap üzerine herhangi bir çalışma gerçekleştirilmemiş, sadece Osman Aydın tarafından 2016 yılında kitabın bir sayfalık matbuu görüntüsü yayınlanmıştır.

Elifbayê Kurdî:

Xelîl Xeyalî’nin 1908 yılında İstanbul’da kurulan Kürt okulu için hazırlamış olduğu 27 sayfalık ‘Elifbayê Kurdî’ isimli kitabının Beyazıt ile Erzurum nüshaları bulunmaktadır. İlk Kürtçe alfabe kitabı olan eserin, Erzurum nüshasından hareketle yeniden yayımı ‘Hîvda İletişim’ arasında gerçekleştirilmiştir. Eserde, Arap esaslı ‘Kürtçe Alfabe’ için 34 harf  kullanılmıştır.  Xeyalî’nin, iddia edilen ancak şimdiye kadar ulaşılmayan ‘Sarf’ ve ‘Nahv’ kitapları da bulunmaktadır. Kadri Yıldırım’ın, kitabı analiz eden bir makalesi yayınlanmıştır (Kovara Bîr, S:10).

Mukaddîmet-ûl Îrfan:

Mehmet Mihrî tarafından hazırlanan ‘Mukaddîmet-ûl Îrfan’ isimli eser 1334/1918 yılında İstanbul’da ‘Necm-i İstikbal Matbaası’nda basılmıştır. 17 sayfalık kitapta Kürtçenin iki lehçeye, her lehçenin de kendi içinde alt gruplara ayrıldığı bilgisine yer verilmiştir: A) Kurdî [1) Feylî (a-Bextiyarî), 2) Bilbasî (a- Bilbasî, b-Kurmancî), 3) Kurdî], B) Goranî [ a- Hewramî, b-Zaza]. Bu lehçelerin konuşulduğu coğrafi alan da şu şekilde ortaya konulmuştur. Hewramî: Süleymaniye ve Sine civarında, Zaza: Azerbaycan, Erzurum, Xarpêt/Elazığ, Diyarbakır ve bir kısım Bidlîs, Feyli: Çoğunlukla İran, bir kısım Kerkûk, Bilbasî: Çoğunlukla Azerbaycan (Savcbulak) ve bir miktar Musil, Kurd: Sine, Musil ve Bağdad, Kurmanc: Wan, Bedlîs, Erzerum, Dîyarbekir, Sîwas, Anqara, Qonya ve Haleb civarı ile İran Azerbaycanı, Kafkas ve Suriye. Kitapta, Feyli lehçesinden sonra Kürtler arasında en fazla konuşulan grubun Kurmanci olduğu belirtilmiştir. Seid Veroj, kitabı Latin alfabesine aktarıp ‘Kovarabir’ sitesinde yayınladığı gibi kitaba dair bir makale de yazmıştır (Bas, S:20/2017).

loading...

Kilîla Xwendinê, Qewa‘ida Mezin:

1920 yılında ‘Jîn’ dergisinin üç sayısında ‘Tesrîfa Fi‘îlan-I,II’ başlıklı yazılarıyla Kürtçe fiilleri ele alıp inceleyen Ebdurrehîm Rehmî Hekarî’nin ‘Dersa Dîn’ ve ‘Gaziya Welat-I’ kitaplarının son sayfalarında yer alan bilgiye göre ‘Kilîla Xwendinê’ isimli Kürtçe alfabeye dair kitabı yayınlanmıştır. Aynı şekilde gazetede yayınlanan birinci tabloda ‘Qewa‘ida Mezin’ isimli kitabını yayınlamak istediğini bildirmiştir. Ancak sözü edilen her iki kitap şimdiye kadar bulunmamıştır.

Hînkerê Zimanê Kurdî:

Kürd Talebe Hêvî Cemiyeti tarafından 1921 yılında hazırlanan Kürtçe (Kurmancî, Soranî) -Osmanlıca ‘Hînkerê Zimanê Kurdî’ isimli eser, daha çok konuşma kılavuzu özelliğine sahip olup ‘Kürtçeyi bilmeyen genç arkadaşlarımıza bir lisan rehberi olmak üzere’ hazırlanmıştır. Kitaptaki 15 bölüm/ders Kurmancî, Soranî ve Osmanlıca/Türkçe olarak ele alınmıştır. Eser, Boğaziçi Gösteri Sanat Topluluğu ‘Kürdoloji Grubu’ tarafından 2008 yılında günümüz Türkçesine aktarılarak yayınlanmıştır.

Arap esaslı alfabeyle hazırlanan bu eserlerin yanında, Ermenî ve Süryanî alfabesiyle Kürtçe olarak hazırlanan gramer/alfabe kitapları da bulunmaktadır:

Ktâbâ d-Tûrâş Mamllâ Kartwâyâ/Kürd Dilinin Grameri:

Father Ablahad tarafından 19. yy’da Süryani alfabesiyle Kurmancî’nin Badinî ağzıyla Amadîyya’de yazılan ‘Ktâbâ d-Tûrâş Mamllâ Kartwâyâ/Kürd Dilinin Grameri’ isimli 172 sayfalık gramer çalışmasında Kurmancî-Süryani kelime listesine de yer verilmiştir. Kitabın yazma görüntüleri Bağdat Kütüphanesinde olup (No:18078), bu esere dair tanıtım yazısı M. Dehqan tarafından 2014 yılında yapılmıştır.

Şems:

Lazo (Hakob Xazaryan) tarafından 1921 yılında Ermenistan’da Ermenî alfabesiyle hazırlanan Kürtçe alfabe kitabına ‘Şems’ adı verilmiştir. Kitap; Ermenistan, Azerbaycan ve Gürcistan’daki Kürtçe okulların eğitim-öğretim faaliyetleri için hazırlanmıştır.

Sözlükler:

Nûbihara Biçûkan:

Bilindiği kadarıyla Kürtçe yazılan ilk sözlük, Ahmedê Xanî’nin 1682-3 yıllarında kaleme almış olduğu ve kimi farklı adlandırma denemeleriyle birlikte daha çok Nûbihara Biçûkan’ adıyla bilinen manzum eseridir. Xanî; kısa bir önsöz, 13 kıta (bölüm), 220 civarında beyit ve yaklaşık 1000 Arapça kelime ile bunların Kürtçe karşılıklarından oluşan bu sözlüğünü daha çok Kürt medreselerinde okuyan çocuklar için hazırlamıştır. Birçok ülke kütüphanesinde yazma ve matbuu görüntüsü bulunan esere dair çok sayıda araştırma gerçekleştirilmiştir.

Gulzar:

Îsmâilê Bayezîdî’nin 17. yüzyılda kaleme aldığı Kürtçe-Arapça-Farsça ‘Gulzar (gül bahçesi)’ isimli sözlüğün şimdiye kadar yazma görüntülerine ulaşılmamıştır. Ancak bazı kitaplarda sözlükteki kelimelere yer verilmiştir.

Luxetnameyî Ehmedî:

Şêx Marife Nodeyî tarafından 1790 yılında yazılan Kürtçe (Soranîce)-Arapça ‘Luxetnameyî Ehmedî’ isimli sözlük ‘Ahmadînâme’ olarak da bilinmektedir. Sözlüğün yazma görüntüleri Almanya Merburg Kütüphanesi’nde bulunmaktadır. Sözlüğe dair araştırmalar daha çok Federe Kürdistan Bölgesi’nde yapılmıştır.

Bedai’ül-Luxat:

Eli Ekber Kurdistanî tarafından 1867 yılında Mu‘temet Eldewle Ferhat Mîrza’nın desteğiyle yazılan ‘Bedai’ül-Luxat’ isimli 140 sayfalık Kürtçe-Farsça açıklamalı sözlük, 1870 yılında Nesrullah Kurdistanî tarafından istinsah edilmiştir (Bu kopya İran Meclis Kütüphanesi’nde 844 numarayla kaydedilmiştir. Defter no:13208). Mihemed Reûf Tewekkuli tarafından Arapçaya aktarılan eser, Jan Dost tarafından da 2010 yılında Kürtçeye (Kurmancî, Latin Alfabesi) kazandırılmıştır.

Kitab-e Logaht-e Kordi:

Abul-Hassan/Abu Muhsin tarafından yazılan 43 sayfalık Kürtçe-Farsça ‘Kitab-e Logaht-e Kordi’ 1886 yılında Tahran’da basılmıştır.

loading...

Mirsad’ul-Etfal/Şahrahê Kûdekan:

Şêx Mihemed Kerbelayî (1885-1939) tarafından 1912 yılında yazılan Kürtçe-Farsça ‘Mirsad’ul-Etfal/Şahrahê Kûdekan’ isimli manzum sözlük 42 sayfadır. Sözlükte 1250 civarında Kürtçe kelime bulunmaktadır.

Hiç de azımsanmayacak olan yukarıdaki eserlerden sonra, Kürtçe bir dil midir?!’ sorusu dolaylı olarak da cevabını bulmuştur. Yazının ikinci bölümünde, Kürt olmayan şahıslarca dünyanın farklı dillerinde hazırlanan çalışmalara yer verilecektir.

Nurullah Alkaç

Yararlanılan Çalışmalar:

Dehqan; ‘A Kurdish Garshuni Grammar From Baghdad’, Manuscripta Orientalia, Vol:20, No:1/June-2014, ss:40-5.

Ayhan Geverî; ‘Sê Tabloyên Ebdurrehîm Rehmî Hekarî yên Derheq Kêşana Lêkerên Kurdî’, Derwaze, S:1-2017, ss:148-155

NIVÎSÊN BALKÊŞ

loading...

Bir Cevap Yazın