KURDÎ

Heşhaşî an jî heşhaşîtî (bi erebî: الحشاشون, al-hashashîn, pirjimer: al-hashâshiyûn an الاسماعيليون, îsmaliyûn) terîqeteke şiî ya îsmaîlî ya ku ji aliyê Hesenê Sebah hat avakirin. Dibêjin ku, navê wan ji wateya xaşxaş, haşhaş, ango xaşxaşk de hat afirandin û wan di navbera 1080 û 1270an de bi hinekên navdar ve gelek kes kuştî bûn. Ew wateya haşhaşîn ji pê re bi destên xaçperestan û Marco Polo (di sala 1271ê de) li Ewropayê jî hat bihîstin …

Hesenê Sebah (bi farisî: حسن صباح, Hasan-e Sabbah, bi erebî: حسن الصباح‎, Hassan aṣ-Ṣabbāḥ), (1034 li Qum, Îran – 1124) yek ji serokê terîqeteke Îsmaîlî bi navê Xaşxaşî tên zanîn. Hesenê Sebah li bajarî Qum hati bû dinê û ji pê re jî bi malbata xwe ve bara Rey kir. Kênge ew 17 salî bû wî zavê bav û dê ya xwe ber da û derbaza zavê Dozdeh …

Selahedînê Eyûbî (wek Selahedîn, Selaheddîn, Silhedîn, Selahedînê Kurdî û Simko (bi erebî: صلاح الدين يوسف بن أيوب‎, lat. Selah el-Dîn Yusif îbn Eyûb) jî tê naskirin; li Rojavayê jê re Saladîn dibêjin) (z. 1138 – m. 4’ê adarê, 1193) serleşkerekî kurd[1][2][3] î misilman bû ku di destpêkê de li dijî fatimiyan û pişt re li dijî xaçperestan (mesîhiyên ku çûbûn xakên pîroz li Filistînê ji bo ola xwe biparêzin) derketîbû û bajarê Qudsê (Orşelîm) dorê sedsalekê şunda bidest …

Şerefxanê Bedlîsî di pirtuka xwe Şerefname de dibêjê ku Mîr Dorik mezinekî Rojikan û serleşkerkî mezin lê Bedlise bû. Mîr Dorik pir mêr bû û de şerekî li Bedlîsê dijî Osmaniyan bi giranî birîndar bû. Navê wî Berê Karayedigar bû lê ji ber mêraniya wî, navê Mîr Dorik lêkirin. Sê kurê Mîr Dorik …

Mîr Lepzêrîn, Mîrxan Lepzêrîn, Emîrxan Lepzêrîn, yek jî mîrên kurd ên sedsala 17. bû. Navê tê wateya “mîrê dest û lepên wî bizêr in”. Li rojhilatê Kurdistanê, li devedora Gola Urmiyêyê desthilatdarî dikir. Mezinê êla Biradost bû. Kela Dimdimê bidest dixe, ji bo şahên Îranê dibe xetereyeke mezin. Şah Ebbasê I. êrîş dibe ser mîr û şerên mezin derdikevin (1606 heya 1610). Gelek kurd tên kujtin, …

Elewîtî an Alevîtî (bi erebî: علوی‎) navê baweriyeke olî li Kurdistan, Anatoliya û Rojhilata Navîn e. Ji navê pismamê pêxemberê ola îslamê Muhemmed ji Elî navê xwe digire. Piştî wefata Muhemmed, ji bo xelîfetiya olî hinde nakokî derdikevin. Herwekî mezheb, kom û ber derdikevin. Eva dibe sedem ku di nava ola îslamê de him ji aliyê feylesofî, him jî ji aliyê tevgerî têkoşîna beran pêk were. Bawermendên ku …

Kelîmolah Tevehodî, nivîskarekî kurd e, ji kurdên Xorasanê ye. Li sala 1940 li gundê Oxazê ji dayîk bûye . Lîsansa wî bi Miarifî îslamî, li zankoya Ferdowsî ya Meşehedê wergirtî. Gelek pirtûk û nivîsên wî hene . Kelîmolah Tevehodî (kanîmal) Li Îranê bi taybet li Xorasanê, dema ku navê kelîmolah Tevehodî (kanîmal) tê ser zimên, her kes zû peyv û weşeyên kurd, kurmanc tîne bîra xwe …

Mihemed Teqevî(1977, Şîrvan, Xorasana Bakur) yek ji nivîskar û wergerên kurd ên kurmancê li Îranê ye ku pirtir di torên civakî da li ser zimanê Kurdî çalak e û dixebite. Di sala 1977an da, li gundê Melebêqirê, başûrê Şîrvanê, parêzgeha Xorasana Bakurê, Îranê ji dayîkê bû. Ew heta pola sêyemîn …

Gelê tevahî 2 milyon Herêmên ku lê şêniyên sereke ne  Xorasana Bakur 595.000 (70% parêzgehê)[1]  Xorasana Rezewî 600.000 li rojava û bakur-rojavayê parêzgehê 400.000 li Meşhedê (13-15% bajarê)[1] Ziman Kurdî (Kurmancî, Goranî, Lekî) Tirkomanî[2] û farsî Baweriya dînî Îslam (Şiîtî, Sûnîtî, Elewîtî) Yarsantî[3] Kurdên Xorasanê ew kurd in ku li Xorasanê (bakûr-rojhilata Îranê, nêzî sînora Turkmenistanê) dijîn. Bi giranî li parêzgeha Xorasan, Xorasana Rezewî û Gulistanê dijîn. Ew bi …

Mele Serhengê Zaxoyî, zanistvanekî kurd e ku di sedsala 15’an de jiyaye. Alim bûye û dergeha wî hebû û xwedî dîwan bû. Tê gotin ku wî pir nivîsandiye. Lê haya naha di derbarê wan nivîsên wî de zêde wilo ti agahi bi dest neketine. Di derbarê jiyanê wî de,  ji hinek gotinen wî …

Şerefname pirtûka dîrokî ya Şerefxanê Bedlîsî ye. Wekî “dîroka Kurdistanê” jî tê naskirin. Şerefxan berhema xwe bi zimanê farisî nivîsandiye, lê roja îro wergera kurdî jî heye [1]. Nasandina Şerefnameyê Şerefname ew pirtûka ku di dîroka kurdan de, cara pêşîn ew seranser li ser dîroka mîr, eşîr û xanedanên kurdan, têkiliyên wan ên bi …

Dûgela kurdên Loristanê (Hezarhespî an jî Fedlewî) di sala 1148’an de ji aliyê Ebû Tahir ve hatiye damezirandin.[1] Di çaxa Hezarhesp de Loristan dugelek dewlemend bûye. Kurdên koçer li bajarê Loristana mezin û li Şolistanê hatine bi cîhkirin.[2][3] Di serdema “Atabeg” Tekle dugel ketiye bin destê Mongolan. Ev dugelê Kurd 268 sal jiyaye. 13 heb serwerên vê dugelê kargerandiyi. Ev dîroka Loristan di pirtûka Şerefname ya serwerê Şerefxanê Bedlîsî de …

Lorê Biçûk[1], Lurî Giçke[2], Lorî Kuçug[3], Lurê Piçûk an jî dewleta Xurşîdiyan (bi lurî û farsî: لُر کُوچَک, Lor-e Kūček an jî Ḵoršīdī[4] yek ji dewletên kurdan ên dîrokî ye. Şerefxanê Bedlîsî di Şerefnameyê de behsa wê dike. Ev xanedan ji 1184’an heta 1597’an bi paytexta xwe Xuremabadê ve li Luristanê hikim kiriye. Gorê Şerefnameyê ev dewlet ji aliye Mîr Xurşîd serekê êla kurdan a cengrewî ve hatiye avakirin. Belê Mehrdad Izady …